Hvenær er kvíði sjúklegur?

Gylfi Ásmundsson sálfræðingur svarar spurningum lesenda Morgunblaðsins.

Spurning:  Allir eru kvíðnir einhverntíman.  En hvenær verður kvíðinn svo mikill að hann teljist sjúklegur og á hvern hátt er reynt að lækna hann?

Svar:  Það er rétt að flestir upplifa kvíða. Það er merki um heilbrigt tilfinningalíf að finna til kvíða þegar ástæður gefa tilefni til.  Að finna aldrei til kvíða bendir til tilfinningasljóleika, sem er í sjálfu sér afbrigðilegra en að vera kvíðinn undir vissum kringumstæðum.

 Kvíði getur hins vegar vaxið manni yfir höfuð.  Oft fara varnarhættirnir þá í gang. Afneitun og bæling eru þeir algengustu og geta haft í för með sér að kvíði leiti út í spennu og líkamlegum einkennum eða tilfinningasveiflum. Aðrir varnarhættir geta leitt til áráttu og þráhyggju eða annars konar hugsýkiseinkenna.  Kvíðinn getur þó oft leikið lausum hala og hann er fylgifiskur margra geðsjúkdóma, án þess að vera megineinkenni.  Þannig fylgir mikill kvíði oft þunglyndi, meiri háttar geðveiki og vímuefnafíkn.

 Ein sér og án tengsla við aðra geðsjúkdóma er kvíðahugsýkin samt einn algengasti geðsjúkdómurinn. Almenn kvíðahugsýki, eða kvíðaröskun eins og farið er að nefna þetta ástand, er greind þegar eftirfarandi skilmerki hjá sjúklingnum eru fyrir hendi.

 Í fyrsta lagi mikill kvíði og áhyggjur sem hafa þjáð hann flesta daga undanfarna sex mánuði og tengist öllu mögulegu í daglegu lífi, svo sem vinnunni eða skólanum, og hann á erfitt með að hafa stjórn á kvíðanum.

 Í öðru lagi hefur kvíðinn í för með sér a.m.k. þrjú af eftirfarandi sex einkennum:  1) eirðarleysi, eða honum finnst hann vera eins og hengdur upp á þráð; 2) þreyta; 3) einbeitingarerfiðleikar og hugsanastíflur; 4) pirringur; 5) vöðvaspenna; 6) svefntruflanir.

 Í þriðja lagi valda kvíðinn, áhyggjurnar og einkennin sem þeim fylgja verulegri vanlíðan og skertri hæfni til vinnu og félagslífs eða til að njóta sín almennt í dglegu lífi.

 Einkenni kvíðaröskunar eru að sjálfsögðu misjafnlega sterk og hafa staðið í mislangan tíma.  Stundum er hægt að ráða bót á þeim á skömmum tíma, en hjá öðrum geta þau orðið mjög þrálát.   Margar aðferðir eru notaðar til þess að ráða bót á kvíða, bæði af sálfræðingum og geðlæknum. Sumar þeirra tilheyra fremur sálfræðilegri meðferð en aðrar nota eingöngu geðlæknar. Hér verða taldar nokkrar aðferðir við lækningu á kvíða.

• 1) Samtalsmeðferð gefur oft góða raun, einkum hjá fólki

• 2) Hugræn meðferð hefur reynst vel við bæði þunglyndi og kvíða. Þá

• 3) Kvíðastjórnun.  Sálfræðingar hafa haldið námskeið fyrir fólk sem

 4) Róandi lyf eru líklega algengasta aðferðin til að takast á við kvíða.  Hún er oft fljótvirk og árangursrík og getur rofið þannig vítahring sem sjúklingurinn er í, þannig að hann nái varanlegum tökum á kvíða sínum og þurfi ekki lyfjameðferð nema um skamman tíma.  Stundum nægir það þó ekki og sjúklingurinn þarf lengri meðferð.  Þá er æskilegt að beita samhliða öðrum aðferðum eins og þeim sem lýst var á undan.

 Heilaskurður (lobotomia) er aðgerð sem stundum var beitt á árum áður við alvarlegum geðsjúkdómum, ekki síst þegar um mjög mikinn og þrálátan kvíða var að ræða, sem gerði sjúklinginn óstarfhæfan til lengri tíma og aðrar aðferðir dugðu ekki við.  Þá var gerð skurðaðgerð sem rauf tengslin á milli undirstúkunnar og framheilans. Þessi tengsl eru forsenda þess að menn upplifi geðshræringar. Þegar þau eru rofin er kvíðinn í raun tekinn burt.  Sá bögull fylgir þó skammrifi, að þar með er sjúklingurinn að miklu leyti sviptur þeim þætti mannlegs sálarlífs sem kvíði og aðrar geðshræringar eru hverjum heilbrigðum manni. Þótt nýjar og betri aðferðir við heilaskurð hafi dregið verulega úr þessum afleiðingum, er aðgerðin þó afar sjaldgæf í dag.

 Meðferð við kvíða þarf að velja með tilliti til sjúklingsins og hvers eðlis og hversu mikill kvíði hans er, og mismunandi aðferðir geta átt við eftir því hver á í hlut.