Um Heimilisofbeldi: Athugun á konum sem leita til Kvennaathvarfs og ofbeldismönnum þeirra. Höfundar eru : Áslaug Einarsdóttir og Guðmundur Á. Skarphéðinsson. Leiðbeinandi: Sigurður Júlíus Grétarsson, Prófessor. Vor 2001. BA rannsókn í Sálarfræði.

Rannsóknin er byggð á komu- og viðtalsskýrslum Kvennaathvarfsins. Þessar skýrslur innihalda margvíslegar upplýsingar um skjólstæðinga Kvennaathvarfsins, börn þeirra og ofbeldismenn. Hér er um að ræða mikilvægar upplýsingar um gerendur og þolendur ofbeldis, sem aldrei hafa verið nýttar í rannsóknarlegum tilgangi. Fengið var leyfi hjá stjórn Samtaka um Kvennaathvarf til að vinna úr þessum gögnum. Fullkomin nafnleynd ríkir um vinnslu þessara gagna. Þátttakendur eru 1231 kona sem komu í Kvennaathvarfið í dvöl eða viðtal, á árunum 1995-2000. Þegar gögn þau sem rannsókn þessi byggir á eru metin ber að hafa í huga að ekki er um tilviljunarbundið úrtak að ræða. Aðeins fá ofbeldistilfelli í samfélaginu koma til kasta Kvennaathvarfsins og því er ekki vitað hvort þessi rannsókn byggir á dæmigerðu úrtaki um heimilisofbeldi á Íslandi. Þetta er þó athyglisverð heimild um þann hluta þolenda sem leita sér hjálpar í Kvennaathvarfið.

Í þessari rannsókn er heimilisofbeldi aðgreint í þrjá flokka: Líkamlegt-, andlegt- og kynferðislegt ofbeldi. Andlegt ofbeldi virðist ekki hafa áður verið rannsakað sérstaklega og því er mjög áhugavert að skoða þess konar ofbeldi. Andlegt ofbeldi er flókið hugtak og merking þess er mun óljósari en merking líkamlegs og kynferðislegs ofbeldis. Andlegt ofbeldi getur falið í sér svo margt og getur verið yfirheiti margra samkiptaþátta

Hér á eftir eru dæmi um niðurstöður rannsóknarinnar:

Þolandinn

- Ástæður komu í kvennaathvarf

Ýmsar ástæður eru fyrir því að konur leiti til Kvennaathvarfsins og margar konur gefa upp fleiri en eina ástæðu fyrir komu sinni. Andlegt ofbeldi er oftast nefnd sem ástæða komunar, eða í 75% tilfella. Í 50% tilfella er ástæða komunar líkamlegt ofbeldi og í 12% tilfella kynferðislegt ofbeldi. Það er því algengt að konurnar eru beittar margs kyns ofbeldi. Það er athyglivert hve oft andlegt ofbeldi á sér stað án líkamlegs ofbeldis. Þannig að andlegt ofbeldi á sér mjög oft stað eitt og sér án þess að til handalögmála sé gripið.

-Aldur og hjúskaparstaða

Flestir skjólstæðingar Kvennaathvarfsins eru á aldrinum 25-44 ára. Yngri konur eru oftar beittar líkamlegu ofbeldi heldur en eldri konur. Niðurstöður varðandi hjúskaparstöðu sýna að konur í óvígðri sambúð eru oftast þolendur líkamlegs og andlegs ofbeldis, og oftar en giftar konur. Andlegt ofbeldi á sér mun oftar stað þar sem tengsl eru náin, þ.e. milli núverandi maka og er mun minna hjá ógiftum og fráskildum konum. Þetta styður þá hugmynd að andlegt ofbeldi innihaldi flókin samkiptamynstur. Engin marktæk tengsl fundust milli hjúskaparstöðu og kynferðislegs ofbeldis en það er þó heldur algengara innan hjónabands. Frákildar konur eða konur sem hafa slitið samvistum nefna ofsóknir sem ástæðu komu í þriðjung tilfella. Því er líklegt að sá sem konan hefur slitið samvistum við ofsæki hana og hún þurfi jafnvel að flýja ágengni hans í Kvennaathvarfið.

-Menntun og störf

Gögn Kvennaathvarfsins sýna heldur hærri tíðni kvenna í húsmæðrastörfum heldur en í samfélaginu í heild og einnig kvenna með lægri tekjur og menntun. Þær eru einnig líklegri en aðrar konur að þiggja félagslega aðstoð frá hinu opinbera. Það er því áhugavert að niðurstöðurnar sýna að þessar konur eru ekki beittar meira ofbeldi heldur en konur með meiri menntun og tekjur. Ef til vill eiga konur sem eru meira menntaðar og fjárhagslega sjálfstæðar meiri möguleika en aðrar konur að sækja sérfræðiaðstoð og meiri fjárhagslega möguleika til að koma sér úr ofbeldisaðstæðum og að þetta skýri minni aðsókn þeirra í Kvennaathvarfið. Húsmæður eru einangraðari og háðari ofbeldismanninum. Veik félagsleg tengsl og fjárhagsleg staða getur því verið áhættuþáttur heimilisofbeldis.

-viðtöl/dvöl

Um það bil helmingur kvenna sem leita til Kvennaathvarfsins koma í viðtöl án þess að til dvalar komi. Hinn helmingurinn dvelur í Athvarfinu og er meðaldvalartími 16 dagar. Niðurstöðurnar sýna mun á þessu hópuum. Dvalarkonur eru beittar grófara ofbeldi, þær eru minna menntaðar og eru oftar heimavinnandi en þær sem koma í viðtöl. Þær sem koma í viðtöl sækja oftar almennan stuðning sem bendir til þess að neyðin sé minni hjá þeim. Einnig er líklegt að menntun og fjárhagslegt sjálfstæði geri það að verkum að konur leiti annað en í Kvennaathvarfið þegar þær þurfa að flýja heimili sín.

Niðurstöðurnar sýna breytingar á starfsemi Kvennaathvarfisins frá árinu 1995. Fleiri konur sækja viðtöl án dvalar og almennur stuðningur við konur sem leita til Athvarfsins hefur aukist mikið.

-Kærur

Gögnin sýna að aðeins um 10% kvennanna kæra þann ofbeldisverknað sem þær verða fyrir. Þær kæra oftast morðhótanir, ofsóknir og líkamlega áverka. Yngri konur eru líklegri til þess að kæra heldur en eldri konur. Niðurstöðurnar sýna einnig að það hvort kona kæri ofbeldismann er háð tengslum þeirra á milli. Því nánari sem tengslin eru þeim mun ólíklegra er að þolandi kæri geranda. Konur eru líklegri til að kæra ókunnuga og fyrrverandi maka heldur en núverandi maka. Einnig er lítið um að andlegt ofbeldi sé kært, sem er ekki eins sjáanlegt og áþreifanlegt og líkamlegt ofbeldi.

-Sifjaspell

Niðurstöður sýna að um 35% kvennanna hafa verið beittar kynferðislegu ofbeldi á ævinni. Í 24% tilfella er um sifjaspell að ræða. Um fjórðungur kynferðisofbeldismanna eru ókunnugir þolendunum. Í 20% tilfella eru gerendur vinir eða kunningjar konunnar, og í 29% tilfella eru það fyrrverandi og núverandi makar sem beita kynferðislegu ofbeldi.

Niðurstöðurnar sýna tengsl á milli sifjaspells og heimilisofbeldis. Við komumst að því að þær konur sem voru þolendur sifjaspells í æsku voru líklegri en aðrar til að vera þolendur heimilisofbeldis seinna á ævinni. Því virðist sem það að vera þolandi sifjaspells auki hættu á líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi á fullorðinsárum. Það sama á ekki við um konur sem eru þolendur kynferðislegs ofbeldis af hendi vina eða ókunnugra. Þolendum sifjaspells er einnig oftar hótað morði og þær hafa oftar líkamlega áverka við komu í Kvennaathvarf. Samkvæmt þessu eykur sifjaspell í æsku hættu á því að þola heimilisofbeldi síðar á ævinni. Sifjaspell er því áhættuþáttur heimilisofbeldis.

-Erlendar konur í Kvennaathvarfinu

Það er sérstaklega athyglivert að 14% af skjólstæðingum Kvennaathvarfsins eru af erlendu bergi brotnir. Þar sem innflytjendur eru aðeins 2,6% af íslensku þjóðinni er fjöldi erlendra kvenna sem leitar til Kvennathvarfsins mun meira en á landinu öllu. Flestar koma þær frá Asíu. Þær eru mun oftar giftar ofbeldismanninum heldur en íslenskar konur í Kvennaathvarfinu. Mikill meirihluti erlendra kvenna koma í Kvennaathvarfið til þess að dvelja þar, eða 75%. Líklegasta skýringin er sú að erlendar konur eigi í færri hús að venda og hafi ekki sömu fjölskyldutengsl og þær íslensku. Erlendar konur í athvarfinu eru hlutfalslega fleiri langskólagengnar en þær íslensku. Hins vegar eru þær oftar í ósérhæfðum störfum og með lægri tekjur samaborið við íslenskar konur í athvarfinu. Þær virðast því ekki veljast í störf í samræmi við menntun þeirra. Þetta háa hlutfall erlendra kvenna í Kvennaathvarfinu kallar á frekari rannsóknir.

Ofbeldi gagnvart börnum

Börn fráskilinna kvenna eru oftast beitt ofbeldi. Börn þeirra kvenna sem eru beittar líkamlegu ofbeldi á heimilum sínum eru einnig beitt ofbeldi í 30% tilfella. Börnin eru oftast beitt ofbeldi af hendi föður eða í 75% tilfella, en mun sjaldnar af hendi fósturföður, eða í 18% tilfella. Einnig kom í ljós að meiri líkur eru á ofbeldi gagnvart börnum í stærri fjölskyldum. Því fleiri börn í fjölskyldum þeim mun meiri líkur er á ofbeldi gagnvart börnum. Möguleg skýring á því hve margar fráskildar konur greina frá ofbeldi á börnum þeirra er sú að þær eiga auðveldara með að tilkynna fyrrverandi maka heldur en núverandi.

Ofbeldismaðurinn

-Menntun, aldur og tengsl við gerenda

90% gerenda eru núverandi eða fyrrverandi makar kvennanna og flestir eru á aldrinum 25-44 ára. Niðurstöðurnar sýna annars vegar að yngri menn með minni menntun eru líklegri en aðrir til þess að beita líkamlegu ofbeldi. Hins vegar eru eldri menn með meiri menntun líklegri til þess að beita andlegu ofbeldi. Það er athyglisvert að yngri menn eru líklegastir til að beita kynferðislegu ofbeldi, síðan minnka líkurnar með aldri en hækka aftur hjá miðaldra mönnum.

Fyrrverandi makar beita börn oftast ofbeldi. Þeir eru flestir á aldrinum 35-44 ára og eru meira menntaðir en aðrir. Gögnin sýna einnig að fyrrverandi makar ofsækja oft þær konur sem leita til Kvennaathvarfsins.

Ofbeldismenn þeirra kvenna sem leita til Kvennaathvarfsins hafa minni menntun og tekjur og þiggja oftar félagslega aðstoð en gengur og gerist í þjóðfélaginu. Þeir eru einnig oftar atvinnulausir en aðrir menn í þjóðfélaginu. Þrátt fyrir þetta fannst enginn marktækur munur á ofbeldi og félagslegri stöðu. Eini munurinn sem fannst var sá að atvinnulausir menn hóta oftar morði og eru oftar kærðir en aðrir.

-Áfengis- og fíkniefnavandi

Niðurstöðurnar sýna að 63% allra ofbeldismanna í úrtakinu eiga við áfengis- eða fíkniefnavanda að etja. Samkvæmt þessu eru sterk tengsl á milli áfengis- og fíkniefnavanda og heimilisofbeldis. Gögnin sýna einnig að menn sem beita líkamlegu ofbeldi eiga oftar við vímuefnavanda að stríða en þeir menn sem beita annars konar ofbeldi. Þeir skilja einnig oftar eftir sig áverka á þolandanum og beita því grófara ofbeldi. Það er athyglisvert að kynferðisofbeldismenn eiga mun sjaldnar við áfengis- og fíkniefnavanda að stríða heldur en þeir sem beita líkamlegu ofbeldi.

-fyrri kærur

Um það bil þriðjungur ofbeldismanna í úrtakinu hafa áður verið kærðir eða dæmdir fyrir ofbeldisglæp. Þetta endurtekna ofbeldi er oftast innan sömu tegundar ofbeldis. Ofbeldisafbrotamenn eru líklegastir til að beita maka sína líkamlegu ofbeldi, eða í 70% tilfella. Kynferðisafbrotamenn eru hins vegar líklegastir til að beita maka sína kynferðislegu ofbeldi. Samkvæmt þessu eru konur sem leita til Kvennaathvarfsins oftar beittar líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi af hendi manna sem hafa beitt sams konar ofbeldi áður. Niðurstöðurnar sýna einnig að þeir menn sem áður hafa verið kærðir eða dæmdir fyrir ofbeldisverk hóta oftar morði en aðrir og valda þolandanum meiri áverka. Einnig eru þeir menn sem áður hafa verið kærðir líklegri til að verða kærðir aftur fyrir ofbeldisglæp. Samkvæmt þessum gögnum getum við því ályktað að menn sem beita ofbeldi gera það aftur.

Áslaug Einarsdóttir, starfsmaður í kvennaathvarfi