Morgunblaðið Föstudaginn 8. apríl, 2005 - Aðsent efni

Hræðsla hversdagsins

Drífa Snædal fjallar um ofbeldi: "Við getum öll lagt okkar af mörkum í baráttunni með því að þegja aldrei um ofbeldi inni á heimilum og gera þá ábyrga sem fyrir því standa."

HÉR á landi eru þúsundir kvenna og barna sem hræðast hversdaginn. Þau eru ekki örugg heima hjá sér, finna fyrir daglegum ótta, vanmætti og niðurlægingu. Þetta er ekki vegna náttúruhamfara og þetta er ekki eðlilegt. Ástæðan er kynbundið ofbeldi sem þrífst í skjóli þagnarinnar, kúgun einnar manneskju á annarri. Á hverju ári eru birtar tölur sem sýna ástandið vel og samfélagið er nánast orðið ónæmt fyrir hinni árlegu tölfræði. Það má aldrei gleymast að á bak við þessar tölur allar er fólk sem býr við ótta og úrræðaleysi. Það er allra ábyrgð að breyta því.

Við erum stödd í miðri byltingu sem hófst fyrir nokkrum áratugum. Þá var þögnin fyrst rofin. Hluti af byltingunni var stofnun Kvennaathvarfs árið 1982. Á þeim 23 árum sem liðin eru hafa þúsundir kvenna og barna leitað þar skjóls sem segir allt sem segja þarf. Þetta eru sterkar konur sem hafa kjark til að leita aðstoðar fyrir sig og börnin sín - hafa kjark til að rjúfa þögnina.

Ofbeldi inni á heimilum þrífst í þögninni. Ofbeldismenn nærast á ótta hinna kúguðu og taka stjórnina í skjóli hræðslunnar. Ef við látum það afskiptalaust þegar við vitum af fólki sem býr við kúgun erum við að taka þátt í þögninni. Byltingin felst einmitt í því að skipta sér af. Að gera hinar dökku hliðar heimilislífsins sýnilegar og búa til úrræði svo konur hafi eitthvað val. Þar til búið er að uppræta kynbundið ofbeldi verður baráttunni haldið áfram enda koma sífellt fleiri til liðs við hana. Við getum öll lagt okkar af mörkum í baráttunni með því að þegja aldrei um ofbeldi inni á heimilum og gera þá ábyrga sem fyrir því standa. Við getum styrkt og eflt það fólk sem býr við ofbeldi til að brjótast út úr því og við getum menntað okkur til að sjá einkenni þess að ekki sé allt með felldu.

Það er gríðarleg ábyrgð sem hvílir á fólki sem umgengst börn að þekkja merki um að þau búi við ofbeldi og kunna að bregðast við því. Á þriðjudaginn gefst tækifæri til að sækja ráðstefnu um einmitt þetta, þar sem fjöldi fagfólks kynnir einkenni og úrræði í málum er varða ofbeldi gagnvart börnum. Ráðstefnuna halda samtökin Styrkur - frá hlekkjum til frelsis í Kennaraháskóla Íslands, þriðjudaginn 12. apríl klukkan níu til fjögur.

Höfundur er framkvæmdastýra Samtaka um Kvennaathvarf

Morgunblaðið Laugardaginn 9. apríl, 2005 - Aðsend grein á mbl.is

Forvarnir gegn kynferðisofbeldi - Hvar eigum við að byrja að taka á vandanum?

Svava Björnsdóttir fjallar um fovarnir gegn kynferðisofbeldi: "Til þess að minnka kynferðisofbeldi þurfa landsmenn að fyrirbyggja að það gerist. Forvarnir gerast með fræðslu almennings."

VIÐ HJÁ Blátt áfram höfum síðan við byrjuðum á okkar starfi í apríl 2004 verið að fræðast heilmikið um forvarnir og þá sér í lagi hvað varðar kynferðislegt ofbeldi. Höfum við séð, heyrt og lesið um margar góðar leiðir og aðferðir. Það sem mér fannst áhugaverðast af því sem komið er, hvað varðar forvarnir, eru kenningar sem kenndar eru við lýðheilsufræði. Þar sýnist okkur leiðin sem er farin vera sú að taka á vandanum í heild sinni og þá í nokkrum stigum.

Vegna vanþekkingar almennings á vandanum bregst fólk við kynferðislegu ofbeldi fyrst og fremst með reiði, vantrú og þá afneitun. Þessi viðbrögð eru okkur eðlileg þegar við höfum ekki aflað okkur nægra upplýsinga til þess að geta horfst í augu við vandann, okkur líður ekki vel og við teljum að við getum persónulega ekkert gert við vandanum. Hjá Blátt áfram, er okkar aðalmarkmið að styðja fólk í að leita sér hjálpar og fræða almenning. Þá sértaklega þá sem vinna með börnunum okkar, í að afla sér upplýsinga um vandann, sem ég held að við getum flest verið sammála um á þessu stigi málsins að sé til staðar. Styrkja landsmenn í vitneskju um hvað þú, sem einstaklingur, getur gert til þess að breyta og tekið ábyrgð á þessum samfélagsvanda.

En hvaða leið eigum við að fara? Hvar er best að byrja að takast á við vandann, þ.e.a.s. til þess að stoppa þetta ferli eða vítahring sem börn, fjölskyldur, kynferðisofbeldismenn/konur og samfélagið virðist vera fast í?

Í grein sinni "Prevention of Sexual Offending Among Adolescents", kynna höfundarnir Robert E. Longo and Gerald T. Blanchard aðgerðir í forvörnum gegn kynferðisofbeldi út frá lýðheilsufræðum. Markmið greinarinnar er að varpa ljósi á núgildandi leiðir í forvörnum gegn kynferðisofbeldi út frá lýðheilsufræðilegu módeli, sem felst í þremur stigum. Fyrsta, annað og þriðja stig. Takmark fyrsta stigs er að fyrirbyggja kynferðisofbeldi áður en það gerist. Annað stig tengist því að kenna fólki að verða ekki fyrir kynferðisofbeldi og þriðja stig fjallar um að stöðva ofbeldi sem nú þegar á sér stað.

Fyrsta stigið setur ábyrgðina á hugsanlega ofbeldis menn/konur um að beita ekki kynferðisofbeldi, þá með kynlífsfræðslu. Fyrsta stigið býður þeim sem halda að þeir eigi við vandamál að stríða að leita sér hjálpar og meðferðar, og gefur von um endurhæfingu og bata.

Annað stigið fjallar um að kenna fólki að vernda sjálfan sig til þess að verða ekki þolendur ofbeldis. Það sem við könnumst helst við þar, er að í öðru stiginu eru forvarnir gegn kynferðisofbeldi á börnum, kynnt í skólum, forvarnir gegn nauðgunum, fræðsla og sjálfsvarnar kennsla. Þar kemur fram að forvarnir gegn afbrotum og ofbeldi með upplýsingum og fræðslu eru mikilvæg en setja ábyrgðina fyrir ofbeldinu á hugsanlegan þolanda. Önnur leið annars stigs er að greina hugsanlega "áhættueinstaklinga" sem gætu annað hvort orðið fyrir ofbeldi eða framkvæmt ofbeldi, og með þeim afskiptum minnkað áhættuna.

Takmark þriðja stigs er að stöðva ofbeldi sem á sér nú þegar stað. Það getur falið í sér meðferð fyrir þolendur kynferðislegs ofbeldis og kennir þeim leiðir til þess að fyrirbyggja hugsanlegt áframhaldandi ofbeldi. Meðferð fyrir kynferðisafbrotamenn/konur til að hjálpa þeim til þess að finna leiðir til þess að fremja ekki kynferðisafbrot aftur, er önnur leið forvarna, innann þriðja stigs.

Þó að meðferð sé gagnleg og tilvinnandi leið þá er samt sá vandi að þessi forvarnarleið tekur á vandamálinu eftir að einhver hefur þegar sætt ofbeldi.

Ég ætla ekki að endursegja alla greinina hér en hún er birt í heild sinni á heimasíðu www.blattafram.is en í greininni er farið nákvæmar í stigin þrjú og neikvæðu og jákvæðu hliðarnar skoðaðar á hverju stigi.

Það sem ég byrjaði með hér að ofan var að mér finnst þessi leið mjög athyglisverð og sérstaklega þegar talað er um leiðir til þess að fyrirbyggja ofbeldi áður en það gerist og meðferð fyrir gerendur. Í greininni er einnig farið inn á leiðir, til þess að dæma gerendur í meðferð, sem eru mjög athyglisverðar. Það sem mér finnst standa upp úr varðandi þessa grein er að hér eru leiðir til þess að taka á nokkrum af mörgum hliðum málsins og sérstaklega að það er gert á uppbyggjandi og samfélagsvænan hátt.

Samkæmt greininni - erum við á Íslandi að efla forvarnir, nú þegar á nokkrum þessum stigum, en svo eru önnur sem við mættum leggja okkur meira fram við. Á fyrsta stigi þar sem lagt er upp úr kynlífsfræðslu til þess að fyrirbyggja að hugsanlegt ofbeldi eigi sér stað er eitthvað sem við eigum langt í land með. Ef ungt fólk fær ekki góðar upplýsingar frá foreldrum, skólanum eða kirkjunni þá finnur það leið til þess að afla "einhverra" upplýsinga. Því miður er Internetið áfangastaður margra ungmenna í dag hvað upplýsingar varðar, og þar er klámið í fyrirrúmi en ekki skilaboð um heilbrigð samskipti og heilbrigt kynlíf.

Samkvæmt öðru stigi erum við að efla umræðuna og þá sérstaklega það að fullorðnir ræði þessi mál við börnin sín. En seinni hluti annars stigs er eitthvað sem meira þarf að leggja upp úr á Íslandi, en það er meðferð fyrir unga gerendur. Reynslan sýnir í Bandaríkjunum, og hafa sérfræðingar hér á landi tekið undir, að hluti kynferðisafbrotamanna byrja sem unglingar að sýna afbrigðilega hegðun eða ofbeldishegðun, sem er auðveldara að takast á við en þegar komið er á fullorðinsaldur.

Þriðja stigið er greinilega það sem við höfum verið að vinna með hvað lengst þó að þar vanti einnig uppá. Stígamót hafa stutt við þolendur kynferðisofbeldis síðan 1989 í að takast á við afleiðingarnar en úrræði fyrir kynferðisafbrotamenn er eitthvað sem er ábótavant á Íslandi. Það eru ekki mörg úrræði fyrir kynferðisafbrotamenn/konur. Fangelsismálastofnun er að leggja sig fram við að breyta því en meira þarf að gera til þess að efla það og auglýsa úrræði og leiðir fyrir kynferðisafbrotamenn til þess að leita sér hjálpar.

Við hjá Blátt áfram teljum okkur vera á réttri leið í þessum málum og er greinilega af nógu að taka. Við erum ekki sérfæðingar í þessum málaflokki, en okkar reynsla hefur gefið okkur vissa innsýn inn í þennan heim sem við reynum að miðla frá. En þegar upp er staðið viljum við vekja athygli á málaflokkinum til þess að breyta samfélagsvitund Íslendinga. Ekki bara með því að draga fram í dagsljósið eitthvað sem er vont og óþægilegt að tala um og takast á við, heldur viljum við leggja fram eins margar mögulegar leiðir til þess að bæta úr og gefa þannig okkur öllum von um að það sé hægt að breyta þegar viljinn er fyrir hendi. Mér lýst vel á þær uppbyggilegu leiðir sem sérfræðingarnir leggja fram í grein sinni. Við viljum efla samstöðu þeirra sem að þessum málum standa og hvetja aðra sem þurfa að sinna þessum málum meira, til að gera það, og í leiðinni auðvelda þeim vinnunna með því að sýna þeim hugsanlegar leiðir.

Ég ætla að enda hér með ályktun greinar Robert E. Longo and Gerald T. Blanchard. Til þess að minnka kynferðisofbeldi þurfa landsmenn að fyrirbyggja að það gerist. Forvarnir gerast með fræðslu almennings. Við trúum að það gerist best með því að takast á við þetta eins og heilbrigðisvandamál. Lýðheilsufræði módelið býður upp á mikla von í dag til þess að fyrirbyggja kynferðislegt ofbeldi á morgun. Forvarnir er ekki að dæma hegðun eftir að hún á sér stað. Forvörn er að koma í veg fyrir vandamálið áður en það gerist.

Höfundur er verkefnastjóri Blátt áfram. www.blattafram.is

Morgunblaðið Sunnudaginn 10. apríl, 2005 - Aðsent efni

Að lenda í hjónabandsháska

Sigríður Halldórsdóttir fjallar um heimilisofbeldi: "Skerum upp herör gegn heimilisofbeldi og kortleggjum þennan falda glæp og ræðum vandamálið í hel."

ÉG HEF undanfarin ár verið að rannsaka heimilisofbeldi frá sjónarhóli kvenna sem þolenda. Ég hef rætt við margar konur (djúpviðtöl við 9 konur og almenn viðtöl við tæplega 30 konur) og verið að kortleggja það ferli sem á sér stað þegar kona lendir í hjónabandsháska og þá einkum þegar hún kemst út úr honum.

Kona sem býr við heimilisofbeldi er í fjötrum og ég vil gera mitt til að þeir fjötrar leysist. Enginn á að búa við ófrelsi. Frelsið er ein af dýrmætustu gjöfum lífsins. Það hefur enginn rétt til að taka frelsistilfinninguna frá annarri manneskju.

Þegar sjómennirnir "okkar" lenda í sjávarháska fylgjumst við öll með og gleðjumst yfir hverri þeirri hetju sjávarins sem kemst heill á húfi að landi. Við rifjum enn upp þegar Guðlaugur Friðþórsson í Vestmannaeyjum komst lífs af árið 1984 þegar mb. Hellisey sökk og hann náði að synda að landi. Því miður lenda margar íslenskar konur í hjónabandsháska og í stað þess að leggjast öll á eitt við að þróa aðferðir til að bjarga þeim úr slíkum háska lítum við í aðra átt og vonum að þessu linni án þess að konan láti lífið eða missi alveg heilsuna. Við erum stöðugt að þróa aðferðir til að gera lífið á sjónum þægilegra fyrir sjómennina okkar og að hindra að slys verði á mönnum og það er gott og rétt, en við þurfum á sama hátt að leiða hugann að þeim konum sem eru ekki bara brotnar niður á líkama og sál inni á heimilum sínum heldur líka börnin þeirra. Við þurfum að breyta viðhorfi okkar til heimilisofbeldis. Sjómennirnir okkar eru ekki einkamál útgerðarinnar sem gerir út viðkomandi skip heldur varðar okkur öll vegna þess að við erum fámenn þjóð og vegur eins er vegur okkar allra og vandi eins er vandi okkar allra. Á sama hátt eru íslenskar konur í hjónabandsháska vandi okkar allra.

Það fylgja því hættur að ganga í hjónaband. Margar konur sem ég hef rætt við og lent hafa í hjónabandsháska, hafa sagt mér að ofbeldismennirnir hófu ekki ofbeldið fyrr en þeim fannst þær alveg fastar í "netinu". Í einu tilvikanna hófst ofbeldið þegar hún var nýbúin að trúlofast manninum, í öðru tilviki þegar hún var nýgift, í enn öðru tilviki þegar konan var barnshafandi að fyrsta barninu þeirra og enn önnur þegar hún hélt á nýfæddum frumburði þeirra í höndunum. Ofbeldinu fylgir slík skelfing, þvílík dauðans angist vegna þess að konunni finnst sem öll sund séu lokuð og henni engir vegir færir. Líklega er það svipað með sjómennina okkar þegar þeir lenda í köldum sjónum og sjá ekki fram á að neinn komi þeim til bjargar. Það er köld og nöturleg vist. En líf þeirrar konu sem lendir í hjónabandsháska er líka köld og nöturleg vist og óvíst hver endalok hennar verða. Eitt er víst að ónæmiskerfi hennar er líklegt til að gefa eftir, hún er því líklegri til að þjást af ýmsum þeim sjúkdómum sem ekki verða í þeim sem hafa öflugan og góðan stuðning í lífinu, hún er líklegri til að hafa brotna sjálfsmynd því öllu heimilisofbeldi fylgir tilfinningalegt ofbeldi sem brýtur niður sjálfsmynd konunnar og sjálfstraust. Reisn hennar er brotin niður og grundvallarmannréttindi hennar fótum troðin. Hún verður því löskuð á líkama og sál því auðvitað er mannveran ein heild og eins og heilbrigð sál fer saman við hraustan líkama þannig fer niðurbrotin sál saman við niðurbrotinn líkama. Skerum upp herör gegn heimilisofbeldi og kortleggjum þennan falda glæp og ræðum vandamálið í hel. Flettum ofan af því þannig að enginn sem það stundar eða fyrir því verður sé í vafa um hvað er þar á ferðinni en sumar konur hafa sagt mér hversu mikinn innri styrk þær fengu þegar þær gátu sett heiti á ofbeldið. Heimilisofbeldi á ekki að líðast fremur en annað ofbeldi í okkar samfélagi. Stöndum saman um að útrýma því.

Höfundur er prófessor við heilbrigðisdeild Háskólans á Akureyri. sigridur@unak.is

Morgunblaðið Mánudaginn 11. apríl, 2005 - Aðsent efni

Úr hlekkjum til frelsis

Hjördís H. Guðlaugsdóttir fjallar um kynferðisofbeldi: "Það er tími til kominn að við í sameiningu tökumst á við þetta vandamál og opnum umræðuna um ofbeldi af heiðarleika og einhug."

EINS og nýleg skýrsla nefndar um heildstæða stefnumótun í málefnum barna og unglinga sýnir er kynferðisofbeldi gagnvart börnum og unglingum mun algengara en hinn almenni borgari hefur hingað til álitið og er talið að allt að fimmta hvert barn sé misnotað. Þá eru ótalin þau sem beitt eru andlegu og líkamlegu ofbeldi fyrir utan að stundum fléttast saman allir þessir þættir ofbeldis.

Ofbeldi er eitt af því sem alheimsbyggðin hefur í gegn um aldanna rás sameinast um að leyna og telja sér trú um að fyrirfinnist ekki meðal mannkynsins, nema ef til vill í undantekningartilfellum. Sem betur fer hafa viðhorfin verið að breytast smátt og smátt undanfarin ár og áratugi og í dag viðurkenna æ fleiri að ofbeldi er vandamál sem þarf að takast á við og tala opinskátt um til að möguleiki sé á, að heimur framtíðarinnar þekki merkin og geti brugðist við. En þrátt fyrir að umræðan um ofbeldi hafi aukist til muna og að í dag sé þetta viðurkenndur vandi, hefur allt of lítið verið talað um þá sem hvað varnarlausastir eru gagnvart ofbeldinu. Það eru börnin! Þau eru þess ekki megnug að berjast gegn ofbeldinu, hvorki líkamlega né andlega, og oft eru þau beitt ofbeldi af einmitt þeim sem ættu að vernda þau og styðja.

Hvers er ábyrgðin þegar barn er beitt ofbeldi spyrja margir sig. Þó að svörin séu margvísleg, þá eru þó flestir ef ekki allir sammála um að það er á ábyrgð okkar fullorðnu að takast á við þessi mál. En hins vegar er það jafnframt of oft sem hinir sömu telja það á ábyrgð "hinna" fullorðnu og líta ekki í eigin barm.

Það er tími til kominn að við í sameiningu tökumst á við þetta vandamál og opnum umræðuna um ofbeldi af heiðarleika og einhug. Því einmitt með umræðu um málin og fræðslu er hægt að koma í veg fyrir að þeir sem fyrir ofbeldi verða taki á sig sökina sem og að þau viti hvert hægt er að leita eftir upplýsingum, stuðningi og hjálp.

Hvernig á barn sem beitt er ofbeldi að vita að sökin liggur ekki hjá því sjálfu ef þessi mál eru aldrei rædd? Hvernig á sama barn að vita hvert það getur leitað eftir hjálp ef þessi mál eru aldrei rædd? Hvernig á það yfir höfuð að vita að ofbeldi er ekki eðlilegur samskiptamáti?

Það er á ábyrgð okkar að veita svörin við þessum spurningum og fræða barnið um þessi mál strax frá byrjun svo það hafi meiri möguleika til að þekkja muninn á réttu og röngu og geti leitað eftir hjálp. Fyrst og fremst er það okkar að sjá til að þessi mál séu rædd svo leynd þeirra verði rofin og þar með erfiðara að dylja ofbeldið.

Þriðjudaginn 12. apríl kl. 9.00 - 16.00 fer fram ráðstefnan Úr hlekkjum til frelsis, í fyrirlestrarsal Kennaraháskóla Íslands við Stakkahlíð. Þar fjallar fagfólk um ofbeldi gagnvart börnum og unglingum og ættum við öll í sameiningu að sjá til þess að þar verði stigið stórt skref í átt að því að rjúfa þagnarbindindi ofbeldismála svo börn og fullorðnir nútíðar og framtíðar geti losað þessa hlekki leyndar og stigið í átt að frelsi þekkingar og opinnar umræðu.

Höfundur er formaður samtakanna Styrkur - Úr hlekkjum til frelsis. www.styrkur.net

Morgunblaðið Mánudaginn 11. apríl, 2005 - Innlendar fréttir

Ráðstefna um heimilis- og kynferðisofbeldi gegn börnum

RÁÐSTEFNA um heimilis- og kynferðisofbeldi gegn börnum og unglingum verður haldin á morgun, 12. apríl kl. 9-16, í Bratta, fyrirlestrarsal í Kennaraháskóla Íslands. Ráðstefnan er einkum ætluð þeim sem starfa með börnum og unglingum en er öllum opin.

RÁÐSTEFNA um heimilis- og kynferðisofbeldi gegn börnum og unglingum verður haldin á morgun, 12. apríl kl. 9-16, í Bratta, fyrirlestrarsal í Kennaraháskóla Íslands. Ráðstefnan er einkum ætluð þeim sem starfa með börnum og unglingum en er öllum opin. Aðgangur er ókeypis.

Á ráðstefnunni verður leitast við að svara mörgum þeim atriðum sem nauðsynlegt er að hafa þekkingu á. T.d. er fjallað um afleiðingar heimilis- og kynferðisofbeldis. Hversu algengt er það? Hvað getum við gert ef grunur vaknar um að barn eða unglingur sé beitt kynferðis- eða heimilisofbeldi? Hvert getum við leitað til að tilkynna slíkt sem og að fá ráð og stuðning um hvað best sé að gera? Hvert er ferlið eftir að tilkynning um beitingu ofbeldis berst?

Sigríður Halldórsdóttir kynnir niðurstöður úr rannsókn sinni á heimilisofbeldi. Einnig verða flutt erindi frá Samtökum um Kvennaathvarf, Stígamótum, Neyðarmóttöku, Barnahúsi, Blátt Áfram og lögreglunni.

Skipuleggjandi eru samtökin Styrkur - úr hlekkjum til frelsis og hægt er að nálgast nánari upplýsingar með því að senda tölvupóst á styrkurinn@simnet.is. Upplýsingar um samtökin eru á www.styrkur.net.

Morgunblaðið Þriðjudaginn 12. apríl, 2005 - Innlendar fréttir

Umræða um ofbeldi

RÁÐSTEFNAN Úr hlekkjum til frelsis er haldin í dag í fyrirlestrarsal Kennaraháskóla Íslands við Stakkahlíð frá kl. 9-16. Af því tilefni ritaði Hjördís H. Guðlaugsdóttir, formaður samtakanna Styrkur - Úr hlekkjum til frelsis, grein í Morgunblaðið í gær.

RÁÐSTEFNAN Úr hlekkjum til frelsis er haldin í dag í fyrirlestrarsal Kennaraháskóla Íslands við Stakkahlíð frá kl. 9-16. Af því tilefni ritaði Hjördís H. Guðlaugsdóttir, formaður samtakanna Styrkur - Úr hlekkjum til frelsis, grein í Morgunblaðið í gær. Þar fjallaði hún um ofbeldi gagnvart börnum og unglingum.

Ráðstefnunni er ætlað að opna augu almennings gagnvart þessu vandamáli og fá umræðuna upp á yfirborðið.

Morgunblaðið Miðvikudaginn 13. apríl, 2005 - Innlendar fréttir

Fyrirlestur Sigríðar Halldórsdóttur um rannsókn á heimilisofbeldi

Lokaðar inni í fangelsi ofbeldisvítahrings

Magnþrungið andrúmsloft var í Skriðu, fyrirlestrasal Kennaraháskóla Íslands í gær þegar Svava Björnsdóttir lýsti reynslu sinni af andlegu ofbeldi, líkamlegu ofbeldi og kynferðisofbeldi og dr.

Magnþrungið andrúmsloft var í Skriðu, fyrirlestrasal Kennaraháskóla Íslands í gær þegar Svava Björnsdóttir lýsti reynslu sinni af andlegu ofbeldi, líkamlegu ofbeldi og kynferðisofbeldi og dr. Sigríður Halldórsdóttir, prófessor við heilbrigðisdeild Háskóla Akureyrar skýrði frá rannsókn sinni á hjónabandsháska. Voru lýsingar og frásagnir á köflum svo þrungnar erfiðri reynslu og tilfinningaróti að fjölmargir áheyrendur táruðust og klökknuðu í þéttskipuðum salnum.

Fyrirlestrar Svövu og Sigríðar voru hluti af ráðstefnu um heimilis- og kynferðisofbeldi gegn börnum og unglingum, sem samtökin Styrkur - úr hlekkjum til frelsis skipulögðu. Þar mátti einnig heyra erindi frá Barnaverndarnefnd, Samtökum um Kvennaathvarf, Stígamótum, Neyðarmóttöku, Barnahúsi, Blátt áfram og lögreglunni um ólíka reynslu þessara aðila af ofbeldismálum og hvernig tekið er á þeim.

Rannsókn Sigríðar var svonefnd eigindleg rannsókn, sem í stað þess að byggjast á spurningakönnun, byggðist á djúpum viðtölum við níu konur sem höfðu gengið gegnum hildarleik ofbeldis frá hendi maka síns. Að auki átti Sigríður almenn viðtöl við 20-30 konur. Byggðist rannsóknin á svonefndri fyrirbærafræði þar sem lögð er áhersla á að sýna veruleikann frá sjónarhorni viðmælandans og draga hann fram. Þannig verður þekking til í gegnum virka samvinnu viðmælanda og rannsakanda. Varaði því Sigríður áheyrendur við því að hún kynni að klökkna við lesturinn, því sem rannsakandi fyndi hún vel fyrir þjáningu viðmælenda sinna.

Í sambandi með púðurtunnu

Sigríður ákvað að rannsaka heimilisofbeldi í kjölfar rannsóknar sem hún vann á brjóstakrabbameini, en hún hafði talið að það væri versta þjáning sem kona gæti lent í. "En þá sagði ein kona við mig í miðju viðtali: "Sigríður, veistu það að brjóstakrabbameinið var ekki neitt, það er sko ekki þjáning míns lífs," og þá fór hún að tala um heimilisofbeldið. Þegar þetta gerðist í annað og þriðja skiptið ákvað ég að gera rannsókn á heimilisofbeldi."

Sigríður sagði mikinn þrýsting í samfélaginu um að allir ættu að giftast. "En eftir að hafa rætt við konur sem hafa lent í hjónabandsháska finnst mér ljóst að það eru til menn sem ættu aldrei að giftast," sagði Sigríður og bætti við að hún hefði sérstaklega áhyggjur af stöðu kvenna af erlendum uppruna sem hefðu í mörgum tilvikum ekki það tengslanet sem gæti hjálpað þeim ef þær lentu í slíkum háska.

Festast í vef ofbeldis

Rakti Sigríður þá meginflokka sem viðtölin fóru yfir, en fyrstur þeirra er upphafið, þar sem konur gera sér grein fyrir því að þær eru í sambandi með lifandi púðurtunnu.

Upphafið einkennist af því að konur festast meir og meir í neti ofbeldis sem eykst smám saman. "Rétt eins og drekafluga sem lendir í köngulóarvef og þegar hún hreyfir sig festist hún enn meir," sagði Sigríður. "Konurnar segja allar með mismunandi hætti að ofbeldið hafi verið þarna en þær hafi lokað augunum fyrir því. Og konan vonar að ofbeldisatvik endurtaki sig ekki og notar mikinn tíma og orku í að byggja upp sjálfstraust mannsins. Hún trúir orðum mannsins, að hann elski hana, en ekki athöfnum hans, sem oft lýsa mikilli grimmd í hennar garð. Á þessu tímabili grætur konan mjög mikið og er mjög hrædd við manninn."

Sigríður nefndi dæmi um konu sem sagði frá því að maður hafði nefbrotið hana eftir að þau höfðu verið í samkvæmi og hann vildi fara heim. "Og hann sagði við hana, "Sástu ekki hvernig ég lyfti augabrúnunum?" Og hún hafði ekki séð það, en þið getið ímyndað ykkur að þessi kona sem var nefbrotin en engu að síður föst í netinu, hvort hún færi ekki að fylgjast með augabrúnunum. Skilyrðingin verður meiri og meiri og konan fer að sætta sig við ýmislegt sem hún hefði aldrei sætt sig við áður, smám saman. Við þekkjum þetta frá ofbeldi gegn börnum. Ofbeldið smá eykst þar til einstaklingurinn áttar sig á því og þá hefst sjálfsásökunin."

Þöggunarferli

Annar flokkurinn er ferli niðurbrots, þöggunarferli. Þar lýsa konurnar því hvernig maðurinn braut þær smám saman niður. "Þar sem mikið er rætt um einelti má alveg nota það hugtak vegna þess að í mörgum tilvikum leggur maðurinn konuna virkilega í einelti," sagði Sigríður. "Hann getur verið með fyrirmyndar framkomu gagnvart flestum eða öllum öðrum. Þeir eru eins og smjör við annað fólk, svo enginn grunar þá um neitt og fólk trúir þessu jafnvel ekki."

Tilfinningalegur sársauki þeirra sem þola heimilisofbeldið er ólýsanlegur. "Það er ekki til meiri þjáning og það eru ekki til margar leiðir til að deyfa þann sársauka," sagði Sigríður. "Í sjálfsbjargarviðleitninni leita konur leiða til að deyfa þessa þjáningu, m.a. með áfengisneyslu eða þá að þær fara í sjálfsmorðshugleiðingar."

Einn viðmælandi Sigríðar lýsti niðurbrotinu þannig: "Hann sneri alltaf öllu á haus og hvítt var svart og svart var hvítt. Að lifa þannig stöðugt í einhverri lífslygi er ótrúlega brjótandi."

Í klóm dauðans

Niðurbrotið verður smám saman algjört og segir Sigríður konuna eins og í klóm dauðans, sem er í raun hástig heimilisofbeldisins. "Margir hafa spurt mig af hverju í ósköpunum ég nota svona stór orð og sagt að þetta geti ekki verið svona slæmt. En þetta er svo slæmt. Kona sem lifir við heimilisofbeldi er eins og fangi í eigin ranni."

Á þessu tímabili viðhefur maðurinn stöðuga niðurlægingu í orðum og athöfnum, sker á öll tengsl konunnar við aðra og tekur allt frá henni. Hún hefur ekkert rými, er algjörlega aðþrengd. Þessu fylgir ólýsanleg þjáning, sem samt er ótjáð. "Ófrelsið er algjört og fyrr en varir deyr lífsgleðin. Því hef ég kallað þennan samskiptahátt, sem karlmaður er í, sem beitir kúgun og ofbeldi í hjónabandi sínu, lífsfjandsamlegan samskiptahátt."

Ein konan lýsti tilfinningunni svo: "Þetta er eins og í náttúrunni - Það verður náttúruleg deyfing þegar sársaukinn nær ákveðnu stigi. Þá slokknar á öllu. Það fannst mér verst, þessi slokknun. Því það slokknar ekki bara á sársaukanum, það slokknar á öllum jákvæðum tilfinningum líka, þú finnur ekki lengur til neins og þú hættir að elska. Það er það versta."

Sagði Sigríður hið andlega niðurbrot leiða af sér líkamlegt niðurbrot, því manneskjan er heild. Þannig veikjast konurnar sífellt meir líkamlega.

"Hann fékk alltaf svo mikið út úr því þegar ég grét að ég geri honum það ekki til geðs að gráta lengur - Ég bít bara á jaxlinn," sagði ein konan. "En hjartanu blæðir."

Mikilvægt að dæma ekki

Fjórða flokkinn nefndi Sigríður vöknunina, en hún hefst þegar einhver eða eitthvað kemur konunni til hjálpar. "Hjartað þiðnar og hún byrjar að finna fyrir tilfinningum aftur. Konan rýfur vítahringinn sem hún hefur verið í og leitar sér hjálpar á persónulegum grunni eða faglegum," sagði Sigríður. "Ein konan sagði frá því að hún hefði séð mann sinn draga eina dótturina milli herbergja á hárinu og sagði: "Ég sá að hann var að beita börnin ofbeldi og ég var svo frosin og var svo dauð að ég gat ekkert gert." Svo dæmum við þær og spyrjum: "Af hverju gerðirðu ekki eitthvað? Þú vissir." En við megum það ekki. Þær eru svo dauðar, það er búið að drepa eitthvað inni í þeim."

Þessi sama kona hafði alltaf elskað íslenska hesta og vaknaði að sögn Sigríðar við að sjá hestastóð. "Allt í einu er eitthvað sem gerist, það var eins og það þiðnaði hjartað. Þá reis hún upp eins og Fönix og skilur við manninn og fór með börnin sín í meðferð og fór að byggja sjálfa sig, börnin sín og aðra upp. Hún er rosalega kröftug í dag. En við skulum passa okkur að dæma ekki."

Á þessum tímapunkti í fyrirlestrinum var andrúmsloftið orðið afar tregafullt og heyrðist víða um salinn að erindið kom sterkt við viðstadda. Ófáir kyngdu tárum sínum og sugu upp í nefið við frásagnir Sigríðar. "Í sumum viðtölunum við þessar konur þurftum við að stoppa segulbandið í klukkutíma og bara gráta saman. Það eru konur úti um allt Ísland, algjörlega niðurbrotnar og lokaðar inni í þögninni. Við getum ekki dæmt þessar konur. Þessir ofbeldismenn beita svo mörgum tegundum af ofbeldi. Þetta er illskan holdi klædd og börnin eru oft brotin fyrir lífstíð. Mörg þeirra lenda inni á geðdeildum því lífið verður einfaldlega of erfitt."

Löng leið til bata

Leiðin til bata er flestum löng og ströng. "Konan tekur þá innri ákvörðun að standa með sjálfri sér og eigin orðum. Hún setur sér það innra markmið að verða heil kona á ný og leggja allt annað til hliðar."

Staðan í dag hjá þessum konum er í flestum tilvikum nokkuð góð. "Konurnar viðurkenna og horfast í augu við skaðann og eru að byggja sig upp. Framtíðarviðhorf kvennanna eru yfirleitt líka jákvæð. Hver og ein leitast við að verða hamingjusöm og virk kona, sem með reisn er ábyrg gagnvart öðrum, stendur með sjálfri sér við hlið annarra. Allar eru mjög ákveðnar í að láta aldrei nokkurn kúga sig aftur."

Sigríður sagði að í bataferlinu væri gríðarlega mikilvægt fyrir aðstandendur að leyfa konunni að tala um hlutina. Þá væri lykilatriði að taka ekki ráðin af henni, nema hún væri í bráðri lífshættu, því konan hefði svo oft verið beitt ofbeldi og því ofríki að ráðin væru stöðugt tekin af henni. Þá væri mikilvægt að styrkja hana hið innra og hjálpa henni að finna sinn innri styrk.

"Heimilisofbeldi er alvarlegur glæpur, því sá heggur er hlífa skyldi. Og heimilið, sem á að vera griðastaður, vermireitur og skjól í skúrunum verður líkara vígvelli þar sem stríðsglæpir eru algengir, grundvallarmannréttindi eru fótum troðin og kúgun er þema dagsins."

Sigríður sagði konur sem búa við heimilisofbeldi þurfa að leggja áherslu á að eignast góða vinkonu eða vin þar sem hún upplifði kærleiksrík samskipti. Þær þyrftu að kalla hlutina réttum nöfnum, a.m.k. innra með sér, og velja vel hverjum þær treystu fyrir reynslu sinni þegar þær fyndu þörfina til að tjá sig. Sagði Sigríður íslensku þjóðina þurfa að efla forvarnir gegn heimilisofbeldi, bæði meðal stráka og stelpna. Efla þyrfti þekkingu fólks á eðli og afleiðingum heimilisofbeldis og efla endurreisn þeirra sem væru niðurbrotnar eftir heimilisofbeldi.

Fréttablaðið 13. apríl 06:26

Kona sem lifði af

"Ég er kona sem lifði af," sagði Svava Björnsdóttir, verkefnisstjóri Blátt áfram, sem er forvarnarverkefni gegn kynferðisofbeldi gagnvart börnum.

Svava sagði sögu sína á ráðstefnu um heimilis- og kynferðisofbeldi á börnum og unglingum í gær. Hún var á aldrinum 4 - 10 ára, þegar stjúpi hennar beitti hana andlegu og líkamlegu kynferðisofbeldi. Hann misnotaði líka tvíburasystur hennar.

"Á hverju kvöldi reyndi ég að halda mér vakandi til að verja mig. En ég sofnaði á verðinum og vaknaði við það að hann var byrjaður. Þá fór ég úr líkamanum og horfði á mig og það sem var að gerast úr fjarlægð. Ég var bara lítið barn og elskaði foreldra mína," sagði hún í erindi sínu á ráðstefnunni. "Mér fannst ég vera ljót, skítug og vond stelpa og að þetta væri allt mér að kenna. Þögnin var að gera út af við mig. Ég þráði ekkert heitara heldur en að fjölskyldan sæi mig eins og ég var."

En það gerðist ekki, svo Svava varð að velja. Hún varð að velja milli sín og fjölskyldunnar. Hún valdi sig.

Hún lýsti þeim tilfinningaátökum sem ólguðu innra með henni á unglingaárunum. Ótti, sorg, einmanaleiki, kvíði, óöryggi, skömm, - og svo röddin í höfðinu. Sjálfsásökunarröddin sem níddi hana niður og olli því að hún hataði sjálfa sig fyrir þetta allt saman og kenndi sér um. Hún fór að drekka, átti í mörgum samböndum en varaðist að treysta nokkrum eða gefa færi á að hún yrði særð. Þess vegna eyðilagði hún alltaf sambönd þar sem útlit var fyrir að væntumþykja, traust og virðing gætu skapast.

"Í mínu tilfelli, þar sem ég trúði því að ég væri sökudólgurinn, brást ég við með því að fara í fullkomnunarhlutverk. Ég gaf hvergi færi á mér," sagði hún.

Í dag er hún gift og á þrjú börn. Hún hefur barist af alefli gegn kynferðisofbeldi í 12 ár, frá því hún opnaði "á flóðið" og fór að tala og vinna í sínum málum. Frásögn hennar er framlag til að opna umræðuna og hjálpa fólki. Enn er langt í land en hún berst ótrauð áfram.

Fréttablaðið 14. apríl 03:30

Kristján Ingi Kristjánsson fjallaði um klámvæðinguna á netinu og greindi frá hinum mörgu birtingarmyndum hennar.

Fá greitt fyrir kynlífssýningar

"Við vitum um íslenskar stúlkur sem hafa hagnast á því að bera sig fyrir framan myndavélar í svokallaðri beinni útsendingu á netinu," sagði Kristján Ingi Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður hjá ofbeldisbrotadeild Lögreglunnar í Reykjavík.

Kristján flutti fróðlegan og gagnlegan fyrirlestur á ráðstefnu um heimilis- og kynferðisofbeldi gegn börnum og unglingum, sem haldin var í fyrradag í Kennaraháskóla Íslands. Hann fjallaði um ofbeldismál tengd netinu.

Um þá aðferð stúlkna að hagnast á svokölluðum "beinum útsendingum" sagði hann að við þær væru notaðar svokallaðar vefmyndavélar. "Þar eru sýndar kynferðislegar athafnir. Menn fá að sjá meira ef þeir gefa upp greiðslukortanúmerið," bætti hann við.

Hann fjallaði einnig um aðferðir barnaníðinga við að tæla ung börn og setti fram alvarleg varnaðarorð til forráðamanna varðandi netnotkun barnanna.

"Tæling og blekking eru helstu aðferðir við kynferðisafbrot gagnvart börnum," sagði hann. "Ég hef séð stúlkur og drengi verða fyrir barðinu á barnaníðingum með þessum hætti. Um 70 - 80 prósent barnaníðinga hafa sótt barnaklám á netinu. Og um 70 - 80 prósent þeirra sem sækjast í barnaklám á netinu hafa framið kynferðisbrot gegn börnum. Lögreglan vinnur með hliðsjón af þessum staðreyndum í dag. Þeir sem ætla sér að nálgast börn með kynferðisofbeldi í huga gera það ekki með því að beita þau líkamlegu ofbeldi, heldur beita þeir "nærgætnu" ofbeldi til að komast að þeim."

Kristján Ingi sagði að líkja mætti barnaníðingum við fíkla. Þeir gerðu hvað sem er til þess að nálgast börn. Ef þeir næðu barni til sín væru allar líkur á að þeir kæmust eins langt með það og þeir ætluðu sér. Hann sagði enn fremur að enginn gæti verið óhultur fyrir barnaníðungum. Algengur misskilningur foreldra væri sá, að þau héldu að börnin væru óhult fyrir ofbeldismönnunum ef þau væru látin fylgja útivistarreglum.

"Barnaníðingar aðlaga sig að útivistarreglum barna. Þeir vilja ekki að börn sem þeir hafa læst klónum í brjóti þær, því það gæti vakið spurningar sem kæmu upp um afbrot þeirra. Þeir hanga á einkamálarásum og opnum spjallrásum á netinu, þeir eiga msn - netfang hjá fjölda barna. Þeir bíða og þeir vinna að því að fá börnin til að hitta sig. Þeir gera það markvisst, öllum stundum, allan sólarhringinn."

Morgunblaðið Mánudaginn 18. apríl, 2005 - Innlendar fréttir

Ofbeldi gegn börnum sláandi algengt

Eftir Svavar Knút Kristinsson svavar@mbl.is BÖRN sem alast upp við ofbeldi á heimilum læra fljótlega og vel um notkun á ofbeldi í sambandi milli fólks.

Eftir Svavar Knút Kristinsson svavar@mbl.is

BÖRN sem alast upp við ofbeldi á heimilum læra fljótlega og vel um notkun á ofbeldi í sambandi milli fólks. Þau læra að ofbeldi er ásættanleg leið til að leggja áherslu á skoðun sína, komast áfram eða valda streitu. Börnin læra líka að ofbeldi er samgróinn hluti af kærleikssambandi.

Þetta er meðal þess sem fram kom í erindi Eyrúnar B. Jónsdóttur, umsjónarhjúkrunarfræðings á Neyðarmóttöku vegna nauðgunar á LSH, á ráðstefnu Styrks - úr hlekkjum til frelsis, sem fram fór í Kennaraháskólanum á dögunum.

Í erindi Eyrúnar kom fram að um 47.598 börn yngri en 18 ára komu á slysa- og bráðadeild LSH á árunum 2001-2004. Af þessum málum voru 403 tilkynnt til Barnaverndar.

Þá kom fram að fimmta hver stúlka og tíundi hver drengur eru misnotuð, en það gerir um 17% barna. Þá kom fram að í 66% tilfella var gerandi karl í fjölskyldu barnsins eða einhver sem tengdist henni.

Ýmsar vísbendingar um ofbeldi

Eyrún sagði foreldra sem beita ofbeldi síður líklega til að skipta sér af umönnun barnanna, líklegri til að beita líkamlegum refsingum og ólíklegri til að aðgreina þarfir barna frá þörfum fullorðinna.

Þá rakti Eyrún einnig helstu tildrög ofbeldis gegn börnum. Þannig eru ung börn viðkvæm fyrir því að lenda á milli í átökum vegna þess að þau geta ekki forðað sér, en unglingar lenda oft í ofbeldinu vegna þess að þeir reyna að hindra ofbeldið eða stöðva. Sagði Eyrún börnin sjálf beitt ofbeldi í um 30-60% tilfella af heimilisofbeldismálum.

Helstu einkenni um vanlíðan barna sagði Eyrún m.a. vera hegðunarvandamál, langvarandi líkamleg vandamál, þunglyndi, kvíða, ótta, svefntruflanir, ofvirkni og vanvirkni, einbeitingarskort í skóla og námsörðugleika, ofbeldishegðun, sjálfsvígshugsanir, misnotkun á áfengi og flótta að heiman. Þá sagði hún börnin stundum leiðast út í vændi og jafnvel yrðu sum gerendur í kynferðisafbrotamálum.

Meðal þeirra átaksverkefna sem nú eru í gangi á slysa- og bráðadeild má nefna aukna fræðslu til starfsfólks, vinnu við bætta móttöku við þolendur heimilisofbeldis, aukna samvinnu við barnaverndaryfirvöld og fleira.