Eftirfarandi er samantekt úr bæklingnun Ofbeldi gegn eiginkonum hvað-hvernig-hversvegna? sem Samtök um kvennaathvarf þýddu úr bókinni “Vold ties ikke ihjel” eftir Else Christensen og gáfu út um 1990.  Tekið skal fram að hér eru einungis nokkrir kaflar úr bæklingnun en hægt er að nálgast efnið í heild hjá kvennaathvarfinu.

AF HVERJU?

Flestir krefjast skýringa á hegðun þolandans.

   Þegar heimilisofbeldi er til umfjöllunar meðal þeirra sem lítið þekkja til, er alltaf spurt “af hverju”?  Af hverju láta konurnar bjóða sér þetta?  Af hverju flytja konur aftur heim til eiginmanna sinna eftir að þær hafa dvalið í kvennaathvörfum?

   Það virðist óskiljanlegt að til sé fólk sem sættir sig við að búa við ofbeldi árum og áratugum saman.  Og enn óskiljanlegra að nokkur manneskja fari aftur inn í slíkt ofbeldi að fúsum og frjálsum vilja, eftir að vera einu sinni sloppin.  Flestir líta svo á að konan hafi frjálst val og það er þetta val hennar um algera sjálfseyðileggingu sem virðist svo óskiljanlegt. Það er þess vegna sem öll þessi “AF HVERJU”? heyrast. 

   Á meðan litið er á heimilisofbeldi sem val konunnar er ekkert óeðlilegt að menn spyrji hvað sé eiginlega að menneskju sem hagar sér svona heimskulega.  Þess vegna þarf að aðgreina þær frá okkur hinum. Því eru til skýringar eins og t.d. að konur sem láta berja sig séu treggreindar, ómenntaðar, haldnar sjálfseyðingarhvöt, lágstéttakonur, eða þær hafi átt erfiða æsku.  Við hinar myndum aldrei láta bjóða okkur þetta.

   Á hinn bóginn er hið almenna viðhorf til ofbeldismannsins þ.e. að hann sé óhamingjusamur einstaklingur.  Hann hefur átt erfiða æsku, hefur aldrei verið elskaður, er alkóhólisti, hefur verið óheppinn í vinnu, ráði ekki við kröfur karlhlutverksins, á erfitt með að tjá sig, er bara stór drengur o.s.frv. Í stuttu máli þá á hann bágt og við verðum að skilja hann og styðja hann. Margar konur sem búa við ofbeldi hafa líka þessa skoðun.

   Á meðan þessar hugmyndir eru ríkjandi verða ofbeldismenn ekki gerðir ábyrgir og ef þeir eru ekki ábyrgir, hver er þá líklegri til að taka á sig ábyrgðina á óhamingju fjölskyldunnar en eiginkonan?  Enda er alltaf hægt að finna einhverja veikleika hjá henni, hún gæti t.d. verið nöldurskjóða, skass, subba, jafnvel drykkfeld eða daðurgjörn.

   Sennilega eru ofantaldar hugmyndir þess valdandi að kona “velur” heimilisofbeldi fram yfir það að segja “nei takk” og sundra fjölskyldu sinni.  Þess vegna má e..t.v. segja að konan kjósi að velja ekki. 

[Næst eru sagðar sögur 3ja kvenna, en ég hef ákveðið að hafa þær ekki hér, enda of langt mál en næsti kafli á eftir segir margt svo hann er hafður hér með.]

SAMANTEKT AF SÖGUM ÖNNU, BIRNU OG ERNU.

Velji þær skilnað þurfa þær að taka upp baráttu sem þær hafa aldrei áður haft hugrekki til að heygja í hjónabandi sínu.

   Sögur Önnu, Birnu og Ernu eru á engan hátt dæmigerðar fyrir allar konur sem leita til kvennaathvarfa.  Engar tvær sögur eru eins en þrátt fyrir það eru sameiginlegu einkennin mörg.

   Allar konurnar standa frammi fyrir mikilsverðu vali, en hafa enga raunverulega valmöguleika.  Ef þær velja skilnað, ákveða þær jafnframt að taka upp baráttu sem þær hafa aldrei áður haft hugrekki eða getu til í hjónabandi sínu. Það er afar sjaldgæft að mennirnir sætti sig við ákvörðun um skilnað án þess að reyna að tala konuna til eða hóta henni, aðferðir sem fram að því hafa gefið góða raun.  Konan þarf að standa á sínu og segja “nei” líka í þeim málum, þar sem hún hefur alltaf áður gefið sig.

   Þetta er barátta um þörf mannsins til að halda konu sinni og þörf konunnar til þess að fá sitt eigið líf. Mörg tímabil í lífi þeirra hafa einkennst af þessari valdabaráttu eða hluta af henni. Þetta er líka barátta sem þau þekkja bæði, barátta þar sem hann er vanur að fara með sigur af hólmi.  Með ofbeldi, samúð og ummönnun hefur hann unnið flestar loturnar. Að lokum á hún aðeins eitt spil á hendi og það er að fara. Ef hún fer þýðir það að allir hans fyrri sigrar missa gildi sitt,  þess vegna er hann að berjast fyrir öllu því sem hann hefur verið að byggja upp.

   Sterkasti leikur hans er að vera þolinmóður.  Ef þrýstingurinn frá honum (oft sambland af umhyggju og kröfu um samúð) er nógu sterkur, verður hún að beita öllum sínum kröftum til að standast hann.  Þrýstingurinn getur einnig verið í formi ofbeldis eða hótana um ofbeldi, þannig að konan getur aldrei gert sér grein fyrir hvenær hún er örugg og hvenær ekki.  Fjölmargar konur gefast því upp.

   Það sem er flestum konum sameiginlegt er að þær þurfa að lifa mjög óafmörkuðu lífi, e.t.v. árum saman.  Þeim tekst ekki að setja punkt við einn þátt í lífi sínu og hefja nýjan. Þær verða því að lifa í einhverskonar millibilsástandi milli tveggja þátta.

   Önnur sameiginleg kjör flestra kvenna sem velja skilnað eru hin félagslegu vandamál.  Í flestum tilfellum versnar félagsleg staða þeirra. Þar að auki eru erfiðleikar við að finna húsnæði, afla tekna, fá gæslu fyrir börnin  o.s.frv.

   Í þriðja lagi eru það hin sálrænu tengsl við manninn sem þarf að slíta. Þarfir mannsins og kröfur hafa að verulegu leyti yfirgnæft tilveru konunnar.  Enda þótt þetta gildi enn á meðan líf konunnar er á óafmarkaða tímabilinu, koma smátt og smátt þættir inn í líf hennar sem maðurinn veit ekki um og getur ekki haft stjórn á.  Konan fer því að upplifa nýja tegund einmanaleika.  Hún á skyndilega frelsi og tíma sem hún verður að læra að nýta.

   Fjórða sameiginlega atriðið nefnir Else “afleiðingaráfallið” (konsekvenschoket).  Áfallið sem konan verður fyrir þegar hún gerir sér grein fyrir að það sem hún hefur barist fyrir, dreymt um og unnið að, er orðin staðreynd. Þessi viðbrögð þekkja margir í öðru samhengi.  Þegar tekist hefur að ná settu marki, eftir mikla áreynslu, verða fyrstu viðbrögðin oft algert spennufall í stað gleðinnar sem maður hefið vænst.

BIRTING OFBELDISINS

Ofbeldi getur birst á marga vegu. Algengust eru högg með knýttum hnefa og spörk.  Morðhótanir eru ekki óalgengar.

   Það er algengt að fólk tali um heimilsofbeldi eða hjónaslagsmál.  Auðvitað er slíkt ekki útilokað, en þær konur sem leitað hafa til kvennaathvarfa hafa yfirleitt ekki átt neina möguleika á að verjast hvað þá takast á við menn sína.  Af þeim konum sem Else hefur talað við hafa flestar verið slegnar með knýttum hnefa í andlitið, einnig eru spörk í andlit og líkama mjög algeng. Þar að auki má nefna tilraunir til kyrkinga, hárreitingar, ógnanir með hnífi eða öðrum vopnum, tilraunir til drekkinga í vöskum, bruna með sígarettum og morðhótanir, sem ekki eru óalgengar. Ekki hefur verið gerð sambærileg athugun við Kvennaathvarfið hér á landi, svo samanburður er ekki til en flestar þessar aðferðir eru vel kunnar hér.

   Vörn kvennanna felst venjulega í hrópum og tilraunum til undankomu, aðrar reyna að tala manninn til og nokkrar reynda að vekja athygli annarra á ástandinu, fáeinar sögðust hafa reynt að berjast á móti.

AFLEIÐINGAR OBELDISINS

Í  flestum bókmenntum sem fjalla um ofbeldi á konum er greint frá ótta, veiktu sjálfstrausti og einangrun. Þessi einkenni sjást á nær öllum konum sem leita til kvennaathvarfa.

  Það er að sjálfsögðu mismunandi hver og hversu mikil áhrif ofbeldis eru á konur. Venjulega er þó um að ræða niðurbrot á persónuleikanum.  Konan missir trúna á sjálfa sig og möguleika sína á sjálfstæði.

   Hjá sumum konum er um aukningu sjúkdóma að ræða, fyrir utan áverka þjást þær af langvinnum sjúkdómum aðallega í meltingarfærum og móðurlífi.  Aðrar þjást af þunglyndi og fá jafnvel meðferð við því, án þess að nokkru sinni sé minnst á ástæðuna þ.e. ofbeldið.

   Andlegir eða líkamlegir sjúkdómar eru gróf einkenni og það er langt frá því að allar konur bregðist við með þeim.  Mörgum konum tekst að halda andlitinu með því að afneita ástandinu, nema rétt á meðan á því stendur. Það er hinsvegar hætt við að þær fari jafnframt að afneita öðrum vandamálum í lífi sínu og smám saman hætta þær að skynja þau.

   Engin kona kemst ósködduð í gegnum ofbeldissambúð.  Það sem þær eiga allar sameiginlegt er niðurlægingin og óttinn, óttinn sem stundum getur orðið nær  óbærilegur. Upphaflega er það óttinn við manninn, en óttin færist með tímanum yfir á nær allt líf konunnar.  Meðal þess sem viðheldur óttanum er að ekki er hægt að spá fyrir um ofbeldið, konan getur ekki vitað hvað veldur því og þar með ekki hvernig hún getur fyrirbyggt það.

   Síðasta einkennið er einangrunin. Venjulega hefst hún strax í tilhugalífinu með því að parið dregur sig út úr fjöldanum og vill vera út af fyrir sig.  Þar með missir hún tengslin við vini sína og seinna verður hún að draga úr samskiptum við fjölskylduna líka, til að halda friðinn.  Afbrýðisemi er áberandi í þessum samböndum og hún breiðist með tímanum yfir allt líf konunnar. Hann vill hafa stjórn á sem flestum þáttum lífs hennar.

   Óttinn, brostið sjálfstraust og einangrun er ástand sem er sameiginlegt nær öllum konum sem beittar eru ofbeldi, og flestar þær bókmenntir, sem fjalla um ofbeldi í hjónabandi, gera grein fyrir þessum þáttum.

ÁHRIF OFBELDIS Á BÖRNIN

Margt bendir til að drengir sem alast upp við að faðir þeirra beiti móður ofbeldi, beiti sjálfir konur sínar ofbeldi þegar þeir vaxa úr grasi. Ofbeldið þarf ekki að vera sýnilegt til að hafa áhrif.

   Nýlegar rannsóknir Else Christensen sýna að heimilisofbeldi hefur áhrif á persónuleikamótun barna. Það er ekki nauðsynlegt að börnin verðið vitni að líkamlegum ofbeldisbeitingum, þau skynja ótta og niðurlægingu móðurinnar og ógnina sem stafar af föður þeirra. Margt bendir til þess að drengir sem alast upp við þessar aðstæður beiti konur sínar ofbeldi þegar þeir vaxa úr grasi.  Hinsvegar eru áhrifin á stúlkurnar óljósari, þó vitaskuld hljóti svona reynsla að móta kynhlutverk þeirra.

   Það sem veldur börnum hvað mestri vanlíðan er öryggisleysið og óttinn ásamt þeirri togstreitu sem myndast gangvart föðurnum sem getur verið þeim svo góður en móðurinni svo grimmur.  Eiga þau að reiðast honum sem kemur svona fram eða móður sinni sem lætur þetta viðgangast?

   Því miður eru líka til börn sem verða sjálf fyrir ofbeldinu, þó í minna mæli sé.  Við í Kvennaathvarfinu hér á Íslandi þekkjum líka sögur af því hvernig gæludýr var pyntað til dauða af föður fyrir framan börnin og af feðrum sem halda allri fjölskyldunni í helgreipum með tilburðum um sjálfsvíg.

   Margir, einkum þeir sem fást við uppeldis- og kennslumál, óska eftir upplýsingum um einkenni á börn um sem búa við heimilisofbeldi. Því miður eruð þau mjög margbreytileg og óljós, allt frá því að barnið reyni að gera öðrum til hæfis og standa sig vel í námi til þess að það hafi alvarleg hegðunarvandkvæði. Eitt eiga börnin þó sammerkt, þau tala almennt ekki  um ofbeldið á heimilum sínum.

  AF HVERJU FARA KONURNAR EKKI?

Þegar konur koma í kvennaathvörf eru tilfinningar þeirra sjálfra oft hættar að skipta máli, það eina sem hefur þýðingu eru tilfinningar og viðbrögð mannsins.

   Margt bendir til að konur séu almennt lengi í ofbeldissambúðum. Það er afar sjaldgæft að konur leiti til kvennaathvarfa eftir að hafa verið beittar ofbeldi einu sinni, flestar hafa búið við ofbeldi árum saman, allt upp í 30-40 ár. Og flestar kvennana fara aftur heim til eiginmanna sinna að lokinni dvöl í athvarfinu.

   Nokkrar kvennanna gefa þá skýringu á heimferð sinni að þær elski manninn sinn.  Aðrar segjast hreinlega tapa sjálfsmyndinni þegar þær eru án hans.  Flestar hafa einhverntíma elskað manninn sinn, en þegar þær koma í athvarfið eru tilfinningarnar orðnar mjög blendnar.  Þær hræðast hann, hafa samúð með honum og eru háðar honum.  Á sama tíma óttast þær framtíðina sem þær eiga erfitt með að sjá fyrir. Þegar allar þessar tilfinningar koma saman, kallast blandan stundum ást. Í raun hafa tilfinningar þeirra enga þýðingu lengur, það sem skiptir þær máli eru tilfinningar mannsins og viðbrögð hans.

INNRI HINDRANIR

Hér er um að ræða þekkt ferli sem getur hent alla, konur og karla, ef aðeins er um ákveðnar aðstæður að ræða.

   Else lítur svo á að innra með konunum sem búa við heimilsiofbeldi verði til hindranir sem geri þeim ókleift að taka raunhæfar ákvarðanir.  Þessar innri hindranir verða til hjá flestum þolendum ofbeldis. Það er svo komið undir persónuleika kvennanna og reynslu hversu mikið mótþol og kraft þær hafa til að yfirstíga hindranirnar.

   Það er mikilvægt að fólk geri sér grein fyrir að þessar innri hindranir verða ekki til vegna þess að þolendur ofbeldis séu heimskari eða á einhvern hátt öðruvísi en gengur og gerist.  Hér er um þekkt sálfræðilegt ferli að ræða sem getur hent alla, bæði karla og konur, ef aðeins um ákveðnar aðstæður er að ræða.

AÐ SETJA MÖRK - 

OG AÐ VERA TILFINNINGALEGA HÁÐUR

Þegar kona er orðin tilfinningalega háð manni sem er siðblindur, getur hann gert næstum hvað sem er, hún er orðin ófær um að setja honum mörk.

   Ef kona hefur orðið tilfinningalega háð manni sínum áður en hann fer að beita ofbeldi, er næstum ómögulegt fyrir hana að setja mörk. Ástæðan er sú að venjulega læðist ofbeldið ofur hægt inn í sambandið. Konan byrjar á því að gefa eftir smám saman, fyrirgefur í fyrsta sinn sem hann slær hana og eftir það er erfitt að setja mörk. Þegar búið er að fyrirgefa hrindingu og glóðarauga, hvenær er þá of langt gengið?

   Hversu oft gerist það að kona yfirgefur mann sinn eftir eitt glóðarauga, eina nauðgun eða eitt brotið rifbein? Ef maðurinn iðrast gerða sinna og lofar að þetta endurtaki sig ekki, eru sjáfsagt flestar konur tilbúnar að fyrirgefa.  Vandamálið kemur svo aftur upp næst þegar maðurinn slær -  ofbeldinu lýkur nefnilega sjaldnast eftir fyrsta skiptið.

AÐ SETJA MÖRK – OG VIÐBRÖGÐ

VIÐ TILFINNINGAKREPPU (KRISU)

Í  fyrsta sinn sem maðurinn ber konuna verður hún fyrir áfalli sem getur svipað til áhrifa ástvinamissis. Þegar búið er að fyrirgefa heldur lífið áfram eins og ekkert hafi í skorist. Þegar frá líður fer konan að vanmeta eigin dómgreind og veit ekki lengur hvar hún á að segja mörkin.

   Flestar konur verða fyrir miklu áfalli þegar maður þeirra beitir þær líkamlegu ofbeldi í fyrsta sinn og margar upplifa sálarkreppu (krisu) a.m.k. í fyrsta sinn sem það gerist.  Í kenningum um tilfinningakreppur er gert ráð fyrir að það sem veldur henni sé einhverskonar missir, sem orsakast af ytri atburðum.  Dæmi um slíkt er atvinnumissir eða missir ástvinar. Í fyrsta sinn sem kona er beitt líkamlegu ofbeldi af manni sínum upplifir hún líka eins konar missi. Það sem hún missir er einkum draumurinn um gott, öruggt og hamingjuríkt hjónaband.

   Það eru tvo atriði sem einkenna tilfinningakreppur. Í fyrsta lagi einhverskonar yfirfall á tilfinningum (ótta, reiði, vonbrigðum, sorg o.fl.) sem hún getur ekki greint að.  Henni finnst hún vera að drukkna í tilfinningum.  Ef konan fær ekki eðlilega útrás fyrir tilfinningar sínar má búast við að hún lokist af og upplifi tilfinningalegan tómleika. Í öðru lagi er að ræða uppnám. Konan upplifir algera ringulreið innra með sér, sem gerir hana með öllu ófæra um að taka raunhæfar ákvarðanir. Flest fólk hefur einhvern tímann á ævi sinni lent í sálarkreppu, ef manni tekst að rifja upp þá tilfinningalegu reynslu er e.t.v. auðveldara að setja sig í fótspor þolanda heimilisofbeldis.

ÁHRIFAMÁTTUR HINS ÓFYRIRSJÁANLEGA

Obeldi er alla jafna bæði ófyrirsjáanlegt og óreglulegt. Sama hegðun konunnar framkallar stundum ofbeldisviðbrögð hjá manninum og stundum ekki.  Þetta getur haldir lífi í falskri von konunnar.

   Ofbeldið er alla jafna bæði ófyrirsjáanlegt og óreglulegt.  Líklega fær konan þó einhverja skýringu á ofbeldinu eftir á, en yfirleitt er hún óraunhæf. Samskonar hegðun konunnar kallar stundum á ofbeldi og stundum ekki.  Þetta þýður þó ekki að konan skynji ekki hvenær von er á ofbeldi, því það gera flestar konur. Hið ófyrirsjáanlega getur þannig haldið lífi í falskri von konunnar.

   Hin óljósu mörk í persónuleika mannsins hafa einnig rík áhrif í ofbeldissamböndum. Í upphafi er hún hrifin af honum og finnst hann vera góður maður. Svo kemur stjórnsemin og ofbeldið. Í tengslum við það er hann raunverulega vondur, en strax á eftir verður hann eins og áður.  Hverju á hún að trúa og hverju vill hún trúa? Ef breytingin á manninun yrði endanleg þannig að hann yrði stöðugt vondur, yrði ekki svo erfitt fyrir hana að yfirgefa hann. En þar sem breytingin er sífelld, vondur – góður, veit hún ekki á hverju hún á að taka mark.  Í flestum tilfellum álítur konan að önnur hvor hliðanna sé hans rétta ég, hún lítur yfirlett ekki svo á að þær geti báðar verið fastur partur af honum. Hin óljósu mörk gera konuna óákveðna.

   Það sem hefur úrslitaháfhirf hér er máttur hins ófyrirsjáanlega og hin óljósu mörk í persónuleika mannsins.  Þau valda því að hún er alltaf að gefa eftir, draga nýja og nýja marka-línu. Mörk hennar verða ekki föst fyrr þann dag sem hún segir; hingað og ekki lengra, og að segja það þýðir yfirleitt að hún yfirgefur manninn.

LÆRT HJÁLPARLEYSI

Þegar einstaklingur lifir árum saman þannig að athafnir hans og vilji hafa engin áhrif á umhverfið, gefst hann smámsaman upp og aðlagast því hjálparleysi sem hann er hvort sem er ofurseldur.

   Einkenni lærðs hálparleysis eru samkvæmt kenningum M.E. Seligman þessi:

• 1)      aðgerðarleysi,
• 2)       erfiðleikar við að ná færin í að breyta og bæta aðstæður sínar, ásamt vonleysi um að það sé yfirleitt hægt,
• 3)      vanhæfni í að nýta sér tíma,
• 4)       skortur á nauðsynlegum baráttuvilja,
• 5)      skortur á matarlyst, þyngdartap,  
• 6)      félagsleg og kynferðisleg vandamál,
• 7)       psykosomatisk einkenni (líkamleg einkenni með sálfærnan upruna), s.s. magasár, og
•   8)       stress.

   Ekki er um að ræða að konur sem búa við ofbeldi hafi öll 8 einkennin, en fyrstu 5 einkennin eru oft greinileg hjá konum sem leita til kvennaathvarfa.

   Þegar lært hjálparleysi nær hámarki getur það leitt til fullkomins skorts á sjálfsbjargarviðleitni.  Einstaklingurinn gefur upp alla von um að breyta því ástandi sem hann býr við, einnig þegar það er raunverulega hægt. E.t.v er það einmitt það sem hefur gerst hjá þeim konum sem fara aftur úr kvennaathvarfinu og heim til eiginmanna sinna, jafnvel þó þær geti átt von á að verða drepnar.

AÐ SAMSAMA SIG OFBELDISMANNINUM

Sumar konur sem búa við ofbeldi tileinka sér viðhorf og hegðun eiginmannsins. Þær hafa mjög neikvæða mynd af sjáfri sér og konum almennt og hallast helst að því að konur geti sjálfum sér um kennt ef  þær búa við ofbeldi

   Þegar menn eru þvingaðir til að beygja sig undir vilja annarra, missa þeir trúna á sjáfa sig, sálrænt brotna þeir saman.  Ef maður á ekki að verða að engu þarf að byggja sjálfan sig upp að nýju sem sjálfstæða mannsekju. En einstaklingurinn getur ekki aftur orðið það sem hann var, því þá “persónu” var búið að brjóta niður.  Nýji persónuleikinn þarf þess vegna að innihalda ein-hverskonar uppreisn eða fjarlægð frá kúgaranum.  Ef það er ekki hægt er til önnur aðferð, þ.e.a.s. sú að tileinka sér hluta af viðhorfum og hegðun kúgarans, og þar með samsama sig honum að vissu marki. Sumar konur sem eru þolendur ofbeldis reyna að leysa vandamál sín með því að samsama sig ofbeldismanninum.  Þær hafa mjög neikvæða mynd af sjálfri sér og konum almennt og hallast helst að því að konur geti sjáfum sér um kennt ef þær búa við ofbeldi. Það séu þær sem þurfi að breytast. Jafnvel eftir að hafa í 10-20 ár langt sig fram um að skilja og mæta þörfum manna sinna (án  þess að dragi úr ofbeldinu), geta þær haldið fast í þessar skoðanir.

   Það er ljóst að samsömun við kúgarann og tileinkun hugmynda hans er sterk hindrun gegn því að konan fari frá manninum.

YTIR HINDRANIR GEGN ÞVÍ AÐ KONAN FARI FRÁ MANNINUM

Fjármál, húsnæðismál, atvinna, börn, óttinn við að vera einn og erfiðleikar við að finna nýjan maka eru þær ytri hindranir sem geta orðið svo óyfirstíganlegar að þær hindra konuna í því að fara frá maninum.

   Ytri hindranir sem varna því að konan fari frá manninum eru almennt þekktari en það sem nefnist innri hindranir.

   Fjárhagsörðugleikar sem hindra að konan fari frá manninum eru að sjálfsögðu nátengdir möguleikum konunnar að afla nægilegra tekna til að sjá fyrir sjálfri sér og börnum sínum. Hafi konan verið heimavinnandi á hún oft ekki annan kost en að leita til félagsmálastofnanna eftir stuðningi a.m.k. til að byrja með.  Hafi hún verið í hlutastarfi nægir það engan veginn til framfærsu og hún þarf því yfirleitt að leita sér að nýrri vinnu. Jafnvel þó konan hafi fullt starf utan heimilis eru laun kvenna yfirleitt ekki það há að þau nægi til að framfleyta fjölskyldu.

   Húsnæðisvandinn er einnig stór, í Reykjavík a.m.k. er erfitt að fá leiguhúsnæði á kjörum sem kona með börn ræður við.

  Þegar hjón eiga sameiginleg börn, getur það virkað sem hindrun gegn því að konan fari frá manninum. Hver á að fá forræðið, hvað með umgengni, getur skilnaðurinn skaðað börnin alvarlega o.s.frv.?   Yfirleitt er ekki um samkomulag að ræða þegar hjón sem staðið hafa í ofbeldissambúð skilja. 

   Einnig getur það haft áhrif að jafnvel þó konan fari frá manninum verður hún eftir sem áður að hafa samskipti við hann vegna barnanna.  Það þýðir m.a. að hún getur ekki leynt hann heimilisfangi sínu né síma.

  Sennilega er óttinn við einmanaleikann mestur hjá þeim konum sem ekki hafa eignast vini eftir að þær urðu fullorðnar, konum sem aðeins þekkja vináttu sem er grundvölluð á kynferðislegum tengslum.  Að missa maka sinn er það sama og að verða einn.

  VIÐHORF ANNARA, SEM HINDRUN

GEGN ÞVÍ AÐ KONAN FARI FRÁ MANNINUM

Umhverfinu hættir til að líta á ofbeldið sem aukaatriði samanborðið við það sem raunverulega skiptir máli, nefnilega hjónabandið. En það er einmitt það sem konan hefur sjálf gert og er ein af ástæðum þess að hún fer ekki frá manninum.

   Með þessum hindrunum er einkum átt við viðhorf vina, ættingja og fagfólks til ofbeldissam-bandsins. Er mat hennar rétt, er þetta raunverulega svo slæmt, er það hún eða umhverfið sem er móðursjúkt?  Viðbrögð umhverfissins geta verið afgerandi um það hvort konan treystir eigin tilfinningum, eða hvort hún afneitar þeim.

  Helsti stuðningur við konuna er fólgin í því að taka það alvarlega sem hún segir og segja henni skoðun sína.  Þegar utanaðkomandi aðilar geta virkað sem hindrun gegn því að konan fari frá manninum er það aðallega af fimm ástæðum:

• 1)      Með því að loka augunum fyrir því sem er að gerast.
• 2)      Að vita af, en neita að blanda sér í málið.
• 3)      Með því að halda því fram að ekki sé um ofbeldi að ræða heldur “slagsmál”.
• 4)      Með því að líta á það sem hlutverk sitt að bera klæði á vopnin.
• 5)      Með því að sjá ofbeldið sem vandamál fjölskyldunnar sem eigi því að leysast af henni.

HVAÐA KONUR ERU BEITTAR OFBELDI?

Það að ofbeldið er svo óhugsandi, áður en við upplifum það, getur valdið því að við höfnum því svo kröftuglega.

   Margar konur, sem aldrei hafa orðið fyrir ofbeldi af hendi sambýlismanns síns segja; “ef maðurinn minn legði hendur á mig, þó ekki væri nema einu sinni, þá færi ég á stundinni”.  Í þeirra augum er það algjörlega óhugsandi að þær gætu búið í ofbeldissambúð.  Það er einmitt það, að ofbeldið er svo óhugsandi, áður en við upplifum það, sem getur m.a. valdið því að við höfnum því svo kröftuglega og áttum okkur ekki á hvernig við eigum að bregðast við því.  Margar konur sem eru árum saman í ofbeldissambúð hefðu aldrei trúað því að óreyndu að þannig gæti farið fyrir þeim.

ER TIL EITTHVAÐ SEM EINKENNIR  KONUR SEM BEITTAR ERU OFBELDI?

Sakvæmt niðurstöðum margra rannsókna eru veikt sjálfstraust og hefðbundið viðhorf til kynjahlutverkanna algengustu sálrænu einkennin á konum.

   Til er mikið af sálrænum rannsóknum, einkum bandarískum, sem beinast að því að finna sameiginlegt munstur eða persónuleikaeinkenni á konum sem búa við ofbeldi. Algeng niðurstaða á sálrænum einkennum þessara kvenna er sú að þær hafi mjög lítið, nánast ekkert sjálfstraust. Þeim finnist þær ekkert geta og þær eru, umfram allt, óhæfar til að setja öðrum mörk.  Bæði maðurinn þeirra og aðrir, sem þær umgangast, misnota þær.

   Það getur verið erfitt að fullyrða hvort skortur á sjálfstrausti er orsök eða afleiðing. A.m.k. er því ekki þannig varið að allar konur með veikt sjáfstraust séu þolendur ofbeldis þó þær séu sennilega misnotaðar á annan hátt.  Flestar kvennana sem leita til kvennaathvarfa hafa lítið sjálfstraust, (eða veika sjálfsmynd) en Else segist ekki þora að fullyrða að það sé svo miklu minna en hjá konum almennt. Hún segir að uppeldi kvenna styrki ekki sjálfsmynd þeirra og því séu þær almennt líklegri þolendur ofbeldis en karlar.

   Aðrar rannsóknir einbeita sér að tengslum milli kynhlutverkanna og ofbeldis gegn konum.  Þær benda meðal annars til þess að skipta megi konum sem búa við ofbeldi í hjónabandi, í tvo hópa:  konur sem koma frá “góðum” hefðbundnum heimilum, þar sem aldrei hefur verið um ofbeldi að ræða og konur sem koma frá heimlium þar sem ofbeldi gegn konum og börnum hefur verið algengt. Það sem þessir tveir hópar eiga sameiginlegt er mjög hefðbundið viðhorf til kynhlutverkanna.  Konurnar giftast karmönnum með sama viðhorf og líta frá upphafi svo á að hann sé húsbóndi á heimilinu. Þrátt fyrr að fyrrnefndi hópurinn hafi aldrei áður búið við ofbeldi, lítur hann á ofbeldið sem þátt af réttmætu valdi húsbóndans (a.m.k. í upphafi), sem erfitt er að mótmæla án þess að grunnur hjónabandsins hrynji.

  Í sömu rannsókn er einnig greint frá því hvað fjölskyldan, sem hugtak og stofnun, hefur mikla þýðingu fyrir þessar hefðbundnu konur.  Líf án fjölskyldu, án eiginmanns er hreinlega óhugsandi í þeirra augum. Tilgangur þeirra í lífinu er að eignast fjölksyldu.  Þegar ofbeldið kemur fram í fjölskyldunni, hrynur heimur þeirra til grunna.  Þær sjá engan annan valkost en fjölskylduna.  Möguleiki þeirra felst annað hvort í því að eignast nýjan mann, og þar með nýja fjölskyldu, eða að loka augunum fyrir því sem hefur gerst, afneita því, og láta eins og fjöldskylda þeirra sé “venjuleg” fjölskylda, eins og þær hafi dreymt um að eignast.  Þetta ástand getur varað í mörg ár, jafnvel allt lífið.

   Else segist álíta að skorturinn á að sjá ekki aðra valkosti en hefðbundið fjölskyldulíf, geti átt þátt í að konur séu jafn lengi og raun ber vitni í ofbeldissambúð.