,,,,,,Hávaxin: Ég er kona hávaxin, elda góðan mat …

Um sjálfsmynd kvenna og sjálfsálit

Anna Valdimarsdóttir

Milli sjálfsmyndar okkar og sjálfsálits eru náin tengsl. Sjálfsmyndin er sú mynd sem við höfum í huganum af okkur sjálfum og sjálfsálitið ræðst af því hvernig okkur geðjast að þessari mynd. Sjálfsmyndin byrjar að þróast snemma á ævinni og hún er samsett úr hugmyndum okkar um okkur sjálf, öllu því sem við teljum okkur vera eða höfum fyrir satt um okkur sjálf. Einn hluti sjálfsmyndarinnar eru staðreyndir sem tiltölulega auðvelt er að sýna fram á hvort eru réttar eða rangar. Til dæmis: ég er kona; ég er hávaxin; ég hef blá augu; ég er móðir; ég er auglýsingateiknari; ég hef lágar tekjur; ég er gift. Annar hluti sjálfsmyndarinnar eru hugmyndir sem ekki er jafn auðvelt að sýna fram á hvort eru réttar eða rangar, t.d. ég er vel gefin; ég er ófríð; ég heiðarleg; ég er ómöguleg; ég er samviskusöm; ég er leiðinleg. Eitt er þó sameiginlegt öllum þeim hugmyndum og skoðunum sem sjálfsmyndin er samsett úr, og það er að engin þeirra er meðfædd.

Ekkert okkar kemur í heiminn með fyrirfram mótaðar hugmyndir um sjálft sig. Að því leyti til erum við öll “óskrifað blað” við fæðingu. Þótt við fæðumst með ákveðin líkamseinkenni og skapgerð gerum við okkur enga grein fyrir þeim sjálf í upphafi. Við lærum að líta á okkur sem stelpu eða strák, lærum að gera okkur grein fyrir augn- og háralit okkar og við lærum í gegnum samskipti okkar við aðra að telja okkur dugleg, feimin, óþekk eða leiðinleg. Og í samskiptum okkar við heiminn í kringum okkur þróast einnig hugmyndir okkar um hvort það sé eftirsóknarvert að vera eins og við erum, hvort það sé til dæmis eftirsóknarvert að vera rauðhærð eða freknótt, feit, feimin eða stór. “Ég er stór,” segja börn gjarnan með þykkju ef ýjað er að því að þau séu lítil og það fer ekki á milli mála að þau hafa myndað sér mjög ákveðna skoðun á því hvort sé eftirsóknarverðara að vera stór eða lítill þótt þau séu ung að árum.

Hver elur mig upp?

Fyrstu hugmyndirnar um sjálft sig fær barn frá foreldrum sínum eða öðrum fullorðnum sem annast það og síðan fara leikfélagarnir einnig að hafa áhrif á hvernig barn upplifir sjálft sig. Í barnæsku mótast sjálfsmynd okkar sem sé af framkomu annarra við okkur og því sem okkur er sagt um okkur sjálf. Barn sem er afskipt og nýtur lítillar hlýju og umhyggju hlýtur að draga þá ályktun, þótt það geti ekki sett hana í orð, að það skipti ekki máli og sé lítils virði. Og barn sem á foreldra sem veita því athygli og örva það til að segja frá er líklegra til að draga þá ályktun að það sé áhugaverð og mikilvæg persóna. Ég upplifði skemmtilegt dæmi um þetta þegar yngsti sonur minn var þriggja ára gamall. Þegar hann kom niður stigann einn morguninn lýsti hann yfir: “Ég er yndislegur. Pabbi minn segir að ég sé yndislegur.” Börn trúa foreldrum sínum. Og því hafa foreldrar ómetanlegt tækifæri til að leggja hornsteininn að jákvæðu sjálfsáliti barna sinna á meðan orð þeirra vega þyngra en orð félaganna og alls kyns áróður um hvernig fólk eigi að vera. Foreldrar gera það meðal annars með því að vera óspör á hrós, láta börnin heyra hvað þau eru sérstök og hvað okkur þykir vænt um þau. Ýmsir óttast reyndar að hrós geti keyrt úr hófi og leitt til ofmetnaðar.

Almennt viðhorf var líka lengi vel það að hlutverk foreldranna væri fyrst og fremst að kenna börnum sínum góða siði svo að þau mættu verða nýtir þjóðfélagsþegnar. Til að ná því markmiði ættu foreldrar að vanda um við börnin sín, benda á það sem miður færi en taka sem sjálfsagðan hlut það sem þau gerðu vel. En það er engin hætta á að börnin okkar ofmetnist við hrós ef þess er jafnframt gætt að hvetja þau til að taka tillit til annarra og setja sig í þeirra spor. Það skiptir máli að aðgreina hegðun og persónu barnsins þegar fundið er að við það. Tökum sem dæmi að barn sé ófúst að lána leikfélögunum dótið sitt þegar þeir koma í heimsókn. Með því að benda barninu á að félagarnir verði leiðir og vilji ekki heimsækja það oftar ef þeir fái ekki að leika sér með neitt kennum við barninu sitthvað um hvaða áhrif þess eigin hegðun hafi á framkomu annarra við það, án þess að vega á nokkurn hátt að sjálfsmynd þess. Ef við hins vegar köllum barnið sjálft ljótt eða eigingjarnt er hætt við að það verði bæði ringlað og hrætt. Það finnur að það hafi fallið í áliti hjá mikilvægustu persónunni í lífi sínu, og finnur oft um leið vanmátt sinn gagnvart því að endurheimta ást og virðingu foreldris síns. Foreldrar sem meta sjálfa sig að verðleikum eru líklegri til að stuðla að jákvæðri sjálfsmynd barna sinna en foreldrar sem finnst þeir sjálfir standa öðrum að baki. Einnig skiptir miklu máli að foreldrar séu samkvæmir sjálfum sér. Sömu reglur gildi í dag og í gær. Ef foreldri missir aftur og aftur stjórn á sér þegar síst skyldi er hætt við að heimurinn verði æði óútreiknanlegur í augum barnsins. Það öðlast ekki trú á eigin dómgreind og frumkvæði og finnst það lítt hæft til að haga sér þannig að aðrir verði ánægðir með það. Börnum hættir til að líta svo á að þau verðskuldi þá framkomu sem aðrir sýna þeim. Það er ekki fyrr en við vöxum úr grasi að við getum gert okkur grein fyrir að lítið sjálfsálit þarf ekki að stafa af því að við séum raunverulega öðrum síðri, heldur kann það að stafa af því að við skoðum sjálf okkur af of miklu miskunnarleysi eða vegna ákveðinna þátta í uppeldi okkar. En það er ekki þar með sagt að við séum varnarlaus fórnarlömb uppeldisins, né heldur eru foreldrar okkar sökudólgar sem hægt er að skella skuldinni á ef við erum ekki ánægð með sjálf okkur. Þegar við vöxum úr grasi tökum við sjálf við uppeldinu á okkur.

Við erum okkar eigin förunautar tuttugu og fjóra tíma sólarhringsins. Og við þurfum að spyrja sjálf okkur: Hvers konar förunautur er ég sjálfri mér? Er ég strangur, kröfuharður, húmorslaus förunautur, tilbúinn að dvelja við allt það sem miður fer? Eða er ég mildur, kærleiksríkur förunautur, tilbúinn að vekja athygli sjálfrar mín á því sem gott er við mig og ég geri vel? Agi án kærleika gerir börnum ekki gott. Sjálfsagi án kærleika gerir okkur fullorðna fólkinu heldur ekki gott. Að leyfa okkur að njóta þess sem við gerum vel þýðir ekki að við lokum augunum fyrir göllum okkar og veikleikum. Þvert á móti, að hampa sjálfum okkur og horfast í augu við að við þurfum stöðugt að vera að bæta okkur fer ágætlega saman. Og við erum miklu líklegri til að ná árangri með sjálf okkur ef við tileinkum okkur hugarfarið: Ég vil gera gott betra, fremur en : Ég verð að fara að gera eitthvað, ég er svo ómöguleg!

Það sem ég er ekki

Allar hugmyndir sem við gerum okkur um sjálfar okkur hafa eitthvað að segja fyrir sálfsálit okkar - en þó skipta þær mismiklu máli. Þannig er vel hugsanlegt að manneskja sé ekki sérlega ánægð með sig þótt hún geri sér grein fyrir að margt gott megi um hana segja, ef jákvæðu atriðin í sjálfsmynd hennar hafa lítið vægi í huga hennar. Það er ekki óalgengt að finnast kostir sem aðrir hafa til að bera miklu veigameiri en þeir sem við höfum sjálfar. Ég minnist fallegrar ungrar stúlku sem sagði við mig: ”það halda allir að ég sé með svo mikið sjálfstraust af því að ég lít svona út. En mér finnst ekkert merkilegt að líta svona út. Mér finnst miklu merkilegra að vera gáfuð. Ég á vinkonu sem er ofsalega gáfuð. En henni finnst það ekkert merkilegt. Henni finnst miklu merkilegra að líta vel út.” Í þjóðfélagi dagsins í dag gætu sumar konur hugsað eitthvað á þessa leið: “Ég er heiðarleg, góð við börn og málleysingja, traustur vinur, en hvað er svo merkilegt við það, ég hef örugglega ekki það sem þarf til að sinna ábyrgðarstarfi utan heimilisins.” Og fyrir nokkrum áratugum hafa sjálfsagt ýmsar konur sem höfðu mikið sjálfstraust í starfi samt sem áður haft fremur neikvæða heildarmynd af sjálfum sér vegna þess að þær voru ekki heima hjá börnunum sínum. Ríkjandi gildismat og þjóðfélagsviðhorf hafa sitt að segja um það hversu mikils við metum hina ýmsu þætti sem sjálfmynd okkar er samsett úr. Aldrei hefur til dæmis verið meiri áhersla lögð á að konur séu grannar, spengilegar og vöðvastæltar en einmitt nú. Vegna þessarar ofuráherslu á gildi útlitsins er hætt við að mörg konan sem finnst hún vera einhverjum kílóum of þung gleðjist aldrei yfir sjálfri sér. Öll hennar afrek og það góða sem hana prýðir fellur í skuggann af því sem hún hefur ekki: “grannan líkama”. Hún finnur ekki til þeirrar gleði sem hún verðskuldar vegna þess að þessi vöntun yfirskyggir alla kosti hennar. Sjálfstraust á einhverju ákveðnu sviði og almenn ánægja með sjálfa sig fara ekki alltaf saman. Manneskja getur haft trú á sjálfri sér á einhverju ákveðnu sviði, t.d. í því að elda mat, spila fótbolta, færa bókhald, hugsa um börn. En það þarf ekki að ýta mikið undir sálfsálit hennar ef henni finnast þessir tilteknu hæfileikar lítils virði og að hana skorti aðra merkilegri.

 Það er áhugavert að bera saman karla og konur hvað þetta varðar.

 Ýmsar rannsóknir benda til að þarna sé töluverður munur á kynjunum. Þegar karlar skara fram úr á einhverju sviði, eins og til dæmis í íþróttum, hefur það mikið að segja fyrir almenna ánægju þeirra með sjálfa sig, vegna þessa að þeir meta sjálfir þetta svið mikils. Tilhneigingin hjá konum virðist hins vegar vera að gera lítið úr því sem þær eru góðar í, líkt og þær hugsi: “Ef ég er góð í þessu getur það varla verið neitt merkilegt.”

Breytingar á sjálfsmyndinni

Annar vandi sem kann að koma upp varðandi sjálfsálitið eru breytingar sem verða á sjálfsmyndinni, hvort sem þær eru tímabundnar eða varanlegar. Breytingar sem verða á högum okkar, lífi eða útliti, t.d. skilnaður, veikindi, barnsfæðing eða starfslok, verða stundum til þess að við lítum sjálfar okkur öðrum augum en fyrr. Það er ekki ósennilegt að því mikilvægari sess sem sviðið sem breytingar verða á hefur skipað sjálfsmynd manneskju því meiri erfiðleika upplifi hún við breytingarnar. Ef snar þáttur í sjálfsmynd konu hefur til dæmis verið dugnaður og eljusemi geta veikindi sem hafa skerta starfsorku í för með sér haft mjög neikvæð áhrif á sjálfsálit hennar. Á sama hátt geta útlitsbreytingar vegna veikinda, slysa eða öldrunar haft meira að segja hjá konu sem hefur gengist upp í því að líta vel út en hjá kynsystur hennar   sem hefur gefið meiri gaum að öðrum þáttum í sjálfsmynd sinni en útlitinu. Breytingar á lífsháttum sem konan óskar sjálf eftir geta einnig haft í för með sér tímabundnar tilfinningasveiflur. Kona sem hefur notið velgengni í starfi sínu kann að finna fyrir þunglyndi og óljósri óánægju með sjálfa sig þegar hún tekur sér barnsburðarleyfi. Óánægja sem hún á erfitt með að átta sig á sjálf og sætta sig við þar sem langþráður draumur hennar, að eignast barn, er að rætast. En hún missir líka ýmislegt, þótt tímabundið sé. Eins og til dæmis viðurkenningu annarra á störfum hennar og sjálfstraustið sem það gefur að geta leyst verkefni sem hver sem er getur ekki leyst. Það verður að segjast eins og er, að margir þeir sem áður sýndu áhuga á því sem hún var að gera hafa nú takmarkaðan áhuga á svefnþörf, matarlyst og magakveisum barnsins hennar. Hvort sjálfsálitið bíður tímabundinn eða varanlegan hnekki við breytingar fer bæði eftir því hversu gott það var fyrir og hvernig viðkomandi tekst á við breytingarnar í lífi sínu. Það er ekki ólíklegt að því sáttari sem kona er við að vera einmitt sú sem hún er því betur gangi henni að takast á við breytingar á sjálfsmynd sinni. Kona nokkur lýsti því fyrir mér hvernig sér væri innanbrjósts eftir að börnin hennar fóru að heiman. Hún sagðist vita mætavel að það væri margt sem hún gæti gert, margt væri í boði, bæði námskeið og ýmiss konar tómstundaiðja, en gallinn væri bara sá að hana langaði ekki til neins af þessu.

Hana langaði hreint ekki til neins, hún fyndi aðeins tómleikakennd. Þegar breytingar verða á lífi okkar og sjálfsmynd þurfum við oft að byrja á því að gefa okkur tíma. Gefa okkur leyfi til að átta okkur, syrgja gamla sjálfið og það sem við höfum misst áður en við getum hafist handa við að skilgreina okkur upp á nýtt og finna fullnægju í öðrum hlutum en áður. Þetta gerist eins þótt við fögnum nýjum aðstæðum og höfum hlakkað til þeirra atburða sem breytingunum valda. Hvernig sem við verjum lífi okkar, er óhjákvæmilegt að þær stundir komi þegar við spyrjum sjálfar okkur: Er ég sátt við það sem ég er að gera? Hvað gefur lífi mínu gildi? Lifi ég lífi mínu í samræmi við þær hugmyndir sem ég hef um innihaldsríkt líf? Kona sem hefur heilbrigt sjálfsálit til að bera trúir því að hún hafi manngildi vegna þess sem hún er, og að velþóknun og aðdáun annarra sé ekki mælikvarði á manngildi hennar. Hún býr yfir þeirri fullvissu að hún sé verðug þess að njóta hamingju í lífi sínu og að hún sé sjálf dómbær á hvaða leið henti henni best til að stefna að því marki. Þótt sjálfsálit, eitt út af fyrir sig, sé engin trygging fyrir hamingjuríku lífi, þá eykur það líkurnar á að við tökum virka afstöðu til lífsins og öxlum ábyrgðina á eigin hamingju.