Eflandi eða niðurbrjótandi hjónabönd

Það eru ýmis “bönd” í tilverunni sem hafa mikil áhrif á gæði þess lífs sem við lifum.  Það eru hjónabönd, vináttubönd, bræðra-, systra- og systkinabönd, og svo mætti lengi telja. Líklega er ekkert þessara “banda” eins áhrifaríkt varðandi lífsgleðina og hamingjuna eins og hjónabandið.  Að vera í góðu hjónabandi er mikil gæfa og hitt að vera í slæmu hjónabandi mikil ógæfa.

Ég hef í tæpa tvo áratugi verið að stunda samskiptarannsóknir og þá verið að rannsaka hvers konar samskipti byggja fólk upp og hvers konar samskipti brjóta fólk niður.  Ávöxtur þessara rannsókna er m.a. samskiptakenning sem ég setti fram í Tímariti hjúkrunarfræðinga á síðasta ári (árg. 79, tbl. 3 og 4 – rafrænn aðgangur að greinunum er á www.hjukrun.is – Tímarit hjúkrunarfræðinga - tölublöð). Ég hef líka rannsakað heimilisofbeldi og þannig hefur skilningur minn um eflingu og niðurbrot í mannlegum samskiptum verið að skerpast.  Út frá þessum rannsóknum og pælingum hef ég sett fram eftirfarandi kenningu um eflandi, styðjandi, ástlaust, letjandi og niðurbrjótandi hjónabönd.

I. Eflandi hjónaband. Þetta er ástríkt hjónaband.  Báðir aðilar upplifa frelsistilfinningu -- bæði upplifa sig hafa frelsi til að vaxa og þroskast sem einstaklingar og sem hjón. Báðir aðilar treysta því að hinn aðilinn viti hvað hann eða hún er að gera og þau óska hvort öðru góðs – raunar óska þau hvort öðru alls hins besta.  “Allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður það skuluð þér og þeim gjöra” er lýsandi lífspeki hjónanna.  Þau gefa hvort öðru sitt besta, uppörva og styrkja hvort annað og reyna að vera hvort öðru til gleði. Í samræðum milli þeirra ríkir jafnræði: bæði hlusta, bæði tala, báðum finnst hinn aðilinn hlusta og skilja, þótt þau séu ekkert endilega sammála um allt.  Báðum finnst gott að eiga hvort annað að. Í Predikaranum segir: “Betri eru tveir en einn, með því að þeir hafa góð laun fyrir strit sitt.  Því að falli annar þeirra, þá getur hinn reist félaga sinn á fætur, en vei einstæðingnum, sem fellur og enginn annar er til að reisa á fætur.  Sömuleiðis ef tveir sofa saman, þá er þeim heitt, en sá sem er einn, hvernig getur honum hitnað?  Og ef einhver ræðst á þann sem er einn, þá munu tveir geta veitt honum mótstöðu.” (4.9-12a). Eflandi hjónaband er þannig band þar sem tveir aðilar hafa bundist heiti um það að standa saman, styðja hvort annað og hlýja hvort öðru.  Hjónin hafa hugrekki til að gefa frá sér til hins aðilans það vald sem þau hafa yfir hvort öðru.  Fyrir gagnkvæman og einlægan velvilja til hvors annars verða þau þátttakendur í lífi hvors annars og gefa af sjálfum sér. Þau virða og styrkja sjálfstæði hvors annars, viðurkenna persónu hvors annars og tengjast hvort öðru á lífgefandi og eflandi hátt. Bandið milli þeirra er eins konar gullinbrú, byggð af lifandi steinum kærleika og umhyggju. Þessi hjón eru samhent og framkvæmdaorkan virðist renna í sama farveg. Þau gera margt skemmtilegt og uppbyggilegt saman.  Þau hafa ánægju af samvistum hvors annars og byggja hvort annað upp með hrósi, elsku og gagnkvæmum velvilja.

Það sem er svo einkennandi fyrir eflandi hjónaband og skilur það frá styðjandi hjónabandi er gagnkvæmnin.  Báðir aðilar finna fyrir jafnræði, skilningi og samkennd í tengingu sem byggist á virðingu og kærleika. Bæði hafa sjálfsþekkingu og samþykkja persónu hvors annars.  Í samræðum og öðrum samskiptum verður oft til fallegt og ánægjulegt samræmi (harmonía).  Áhrif eflandi hjónabands:  Þetta hjónaband eflir báða aðila frá innsta grunni. Áhrifin eru umskapandi, bæði öðlast nýja tilfinningu fyrir mannlegri reisn sinni og finnst þau ekki standa ein í lífsbaráttunni.  Bæði styrkjast og eflast við þetta og finna fyrir aukinni vellíðan og öryggiskennd ásamt tilfinningu fyrir auknum lífskrafti.

[Lykilorð: frelsi, vöxtur, velvilji, uppörvun, styrking, jafnræði, hlýja, hugrekki, virðing, kærleiki, gagnkvæmni og samræmi].

II. Styðjandi hjónaband.  Í þessu hjónabandi er það annar aðilinn sem leggur að mestu til þetta sem að ofan greinir, en hinn aðilinn er í frekar hlutlausum eða ástlausum gír. Hjónabandið er því aðeins virkilega styðjandi fyrir annan aðilann. Það vantar alla gagnkvæmni og hætt er við að kærleikurinn kólni og verði fljótt uppurinn því það er gagnkvæmnin sem eflir logann sem aftur styrkir hjónaeldinn sem farsælt hjónaband byggir á.  Í styðjandi hjónabandi deila þó makarnir hluta af valdi sínu með maka sínum.  Þau styðja yfirleitt og hvetja hvort annað.  Það eru hins vegar engin lífgefandi tengsl – engin gullinbrúarsmíði á sér stað.  Áhrifin af slíku hjónabandi eru vissulega jákvæð í fyrstu – annar aðilinn fær stuðning og hvatningu frá maka sínum en hjónin fá ekki aukinn lífskraft né heldur aukið hugrekki í lífsbaráttunni. Smám saman kemur fram einmanaleiki í því hjónanna sem ekki nýtur kærleika í hjónabandinu.

[Lykilorð: Stuðningur, hvatning, jákvæðni]

III. Ástlaust hjónaband. Í þessu hjónabandi missa hjónin af mörgum gullnum tækifærum til að upplifa gleði og kærleika í mannlegum samskiptum.  Bæði hjónin eru í raun einmana. Allir þrá kærleika og ást. Það er líklega ekkert í lífinu sem gefur okkur betur þá tilfinningu að við séum lifandi en það að elska. “Ég elska – þess vegna er ég til” (“amo, ergo sum”) er líklega miklu nær lagi heldur en hið forkveðna “cogito ergo sum” -> “Ég hugsa þess vegna er ég til”. Þótt þetta hjónaband geti enst (jafnvel von úr viti) er það meira af gömlum vana (rútínan gengur sinn vanagang) og því að ekkert betra býðst.  Þetta hjónaband er stöðugt í hættu því ef “eitthvað betra býðst” þá er sá aðili horfinn á braut og hinn aðilinn situr eftir með sárt ennið.  Í ástlausu hjónabandi nota makarnir ekki vald sitt til að styðja eða styrkja hvort annað og hafa í raun takmörkuð áhrif hvort á annað nema á neikvæðan hátt.  Hjónin eru ekki þátttakendur í lífi hvors annars og eru meira eins og áhorfendur í mannlegum aðstæðum og í samskiptum. Það eru takmörkuð eða engin boðskipti í hjónabandinu.  Makarnir virðast stundum annars hugar og utan við sig í návist hvors annars.  Virðist stundum vera gjörsamlega sama hvort um annað og raunar um allt og alla og virðist yfirleitt vanta alla lífsgleði.  Áhrifin af slíku hjónabandi eru að báðum finnst þau ein og yfirgefin. Þeim finnst þau ekki njóta stuðnings og finnst þau í rauninni einstæð.  Í lífsbaráttunni finnst báðum þau vanta ákveðið bakland og eiga erfitt með að beita sér og láta að sér kveða.

[Lykilorð: Ástleysi, doði, einmanaleiki, ófullnægja, lífsleysi, stuðningsleysi]

IV.  Letjandi hjónaband. Í þessu hjónabandi er ekki bara ástleysi, hér er neikvæðni og nagg, nöldur og nagg. Báðum aðilum líður illa á sálinni í hjónabandinu.  Hvorugt hjónanna fær nokkra andlega næringu.  Báðir aðilar upplifa höfnun í samskiptunum.  Allt er gjarnan lagt á versta veg.  Mikil svartsýni er í gangi. Hjónin eru lokuð inn í eigin heimi og fáir hafa aðgang að dapurlegum heimi þeirra. Aðilar á heimilinu eru frekar vængbrotnir og vantar allan innri styrk þegar út í lífið er komið – sem auðvitað býður ýmsum hættum heim.  Báðir aðilar virðast fremur tilfinningalausir og virðist standa á sama hvort um annað og yfirleitt alla aðra.  Annað eða bæði misnota stundum vald sitt yfir maka sínum, börnum eða öðrum. Samskiptin einkennast yfirleitt af stjórnsemi og kulda og persónan sem beitir valdi virðist þá stundina minna fremur á tilfinningalaust vélmenni en lifandi manneskju.  Það vantar alla mannlega hlýju, það er engin tilfinning fyrir kærleika eða elsku.  Samskiptin einkennast oft af valdmannslegri framkomu – sá sem upplifir sig hafa vald þá stundina vill “sýna hver valdið hefur”. Samskiptin eru yfirleitt neikvæð og einkennast yfirleitt af fyrirskipunum, fyrirmælum eða tilvísun í reglur, boð og bönn.  Áhrifin af því að vera í slíku hjónabandi er letjandi á allt sem heitir lífsgleði og hamingja.  Báðir aðilar upplifa ákveðna frelsissviptingu.  Þetta minnkar tilfinningu beggja fyrir stjórn á eigin lífi, veldur aukinni streitu, eykur auðsæranleika beggja og hefur neikvæð áhrif á líf beggja.  Bæði finna í raun fyrir vanlíðan. Hjónabandið er til staðar en það er fyllt af óhreinum tilfinningum og skorti á velvilja.

[Lykilorð:  Vanlíðan, höfnun, neikvæðni, tilfinningaleysi, misnotkun á valdi, stjórnsemi, valdbeiting, fyrirskipanir, fyrirmæli].

V. Niðurbrjótandi hjónaband. Það má segja að eflandi hjónaband sé “gert í himnaríki” (“Made in Heaven”) en niðurbrjótandi hjónaband sé “gert í helvíti” (“Made in Hell”). Niðurbrjótandi hjónaband er sannarlega helvíti á jörðu.  Það er margs konar ofbeldi í gangi: tilfinningalegt (marðar tilfinningar), andlegt (að vera misboðið), huglægt (frelsissvipting), líkamlegt o.s.frv.  Báðir aðilar upplifa sig sem fanga.  Ófrelsið er algjört. Hjónin hata í raun hvort annað en geta ekki losað sig úr prísundinni.  Ef börn eru til staðar þá þjást þau mikið og reyna að komast að heiman eins fljótt og þau geta.  Svona hjónaband skekkir og skemmir sjálfsmynd allra viðkomandi, öllum líður illa jafnvel þótt aðeins einn hafi “ofbeldisstimpilinn”. Það er vissulega band til staðar en það er fyllt af hatri og heift, gagnkvæmum illvilja og löngun til að niðurlægja og meiða og hefna þannig fyrri niðurlægingar og ofbeldis. Tjáskipti einkennast af niðurbroti.  Stundum er tjáskiptaleysi en jafnvel það er niðurbrjótandi.  Þessum hjónum þarf að hjálpa. Þar sem sjálfsmyndin er svo skekkt þarf að byrja á því að styrkja sjálfsmyndina og sjálfsálitið til að báðir aðilar geti staðið á eigin fótum.  Um þetta hjónaband gildir hið forkveðna: “Heggur sá sem hlífa skyldi”.  Það er hægt að gera flesta hunda grimma og líklega á það við um mannfólkið líka. Ef harðræði, ósanngirni og grimmd er endurtekið beitt í samskiptum gerist annað af tvennu illu.  Aðilinn sem fyrir ofbeldinu verður:

• Brotnar saman og ofbeldið snýst inn á við og viðkomandi fer að meiða sjálfan sig með einhverju móti. 
• Herðist hið innra og ofbeldið beinist út á við.  Viðkomandi verður grimmur og fer að sýna sama miskunnarleysið við aðra. 

[Lykilorð: ofbeldi: tilfinningalegt, andlegt, huglegt, líkamlegt; frelsissvipting; hatur; illvilji; ófrelsi; þjáning; niðurlæging; heift; hefnigirni].

Það eru til ýmsar útfærslur á þessum fimm grundvallar veruháttum í hjónabandinu t.d. ef annar aðilinn er niðurbrjótandi en hinn eflandi (til að byrja með í hjónabandinu).  Það endar þó yfirleitt á því að eflandi aðilinn fer að vera frekar hlutlaus – viðkomandi fær hreinlega kulnun (‘burn-out’) eins og þeir sem gefa stöðugt af sér en fá enga styrkingu í því. Það fer eins og með logann sem ekki hefur súrefni -- hann slokknar.  Að leggja rækt við hjónabandið lýtur að sumu leyti sömu lögmálum og það að rækta garðinn sinn.  Það þarf að reyta öll þau illgresi sem í garðinn kunna aðkoma, það þarf að vökva með kærleika, umhyggju og ástúð og það þarf þolinmæði, þrautseigju og trausti ef árangur á að nást, en “tekst ef tveir vilja”.

Sigríður Halldórsdóttir

Prófessor við Háskólann á Akureyri

sigridur@unak.is

29. mars 2005