• Það sem auðveldar lífið í æsku stendur síðar fyrir þrifum

Önnur bók Claudiu Black “It will never happen to me,” sem kom út 1982 og seldist í meira en milljón eintökum, átti mikinn þátt í að vekja fólk til vitundar um málefni fjölskyldna alkóhólista, efni sem nú er viðfangsefni sérfræðinga, áhugamanna og sjálfshjálparhópa víða um heim.  Erindi Claudiu Black til Íslands er að taka þátt í Euro/Cad ´96, Evrópuráðstefnu um fíknisjúkdóma, sem haldin verður í Reykjavík í næstu viku.  Þar verður hún helsti sérfræðingur um málefni fjölskyldna og mun halda fyrirlestra um fjölskyldur og börn í fíkn, svo og um fullorðin börn alkóhólista, auk þess að stjórna fundum á ráðstefnunni og gangast fyrir námstefnu fyrir íslenska sérfræðinga á vegum Barnaverndarstofu.

Blaðamaður náði símasambandi við Claudiu Black á heimili hennar í Washington-fylki í síðustu viku. Hún sagðist vera farin að hlakka til að koma til Íslands.  “Þessi ráðstefana veitir mér möguleika á að kynnast fólki og læra um það sem verið er að gera fyrir fjölskyldur alkóhólista í öðrum löndum, ekki síst á Íslandi. Fyrsta bókin sem ég skrifaði var ætluð yngri börnum í fjölskyldum alkóhólista. Ég veit að strax fyrir 15 árum var farið að nota hana sem kennsluefni á Íslandi.”

Claudia Black hefur skrifað 7 bækur um ýmis málefni sem tengjast fjölskyldum sem ánetjast hafa fíkniefnum og áhrif þeirra á umhverfi einstaklinga í bernsku og á fullorðinsárum. “Ég held það megi segja að það valdi öllum sársauka að alast upp við alkóhólisma. Að einhverju leyti skilja slíkar aðstæður í uppeldi alltaf eftir sig einhver neikvæð áhrif,” sagði Claudia þegar hún var spurð að því í samtali við Morgunblaðið hvort hún teldi að hver sá sem alist hefur upp við alkóhólisma muni bera þess merki á fullorðinsárum.

“Fólk sem alist hefur upp í fjölskyldum alkóhólista þróar með sér hæfni á ákveðnum sviðum sem gerir því kleift að komast af en verður um leið til þess að bregða hulu yfir það að aðra mikilvæga hæfileika ná þessi börn ekki að tileinka sér í uppvextinum” segir hún.  “Þeir sem ekki hafa kynnt sér fíknir eiga oft erfitt með að greina þau neikvæðu áhrif sem börn verða fyrir.”

Claudia Black segir að flest börn alkóhólista dragi ekki að sér athygli í æsku, skeri sig ekki úr og virðast síður en svo eiga í meiri erfiðleikum en önnur börn. Þótt börn alkóhólista séu í meiri hættu en aðrir að verða sjálf alkóhólisma að bráð eru neikvæð áhrif þess að alast upp í fjölskyldu þar sem foreldri á við áfengisvandamál að stríða ekki bundin við þá hættu.  Vandamálin koma fram á annan hátt hjá þeim börnum alkóhólista sem sjálf verða ekki alkóhólisma að bráð og að þeim atriðum hefur athygli mjög beinst hin síðari ár. “Venjulega eru börn alkóhólista, sem ekki verða sjálf alkóhólistar eða lenda í vandræðum sem unglingar, orðin hálþrítug eða eldri þegar það sem þau hafa ekki lært í uppvextinum fer að standa þeim fyrir þrifum,” segir Claudia Black.  “Það sem auðveldar þeim að komast af í æsku stendur þeim fyrir þrifum í samskiptum við fólk þegar það er komið á fullorðinsaldur.”

-Á hvaða hátt ?

“Þetta fólk hefur yfirleitt vanist því í bernsku að þurfa að taka ákvarðanir fyrir sig sjálft en skortir þó hæfileikann til að leysa úr vandamálum og á erfitt með að koma auga á fleiri en einn flöt á hverju máli.  Oft og einatt eiga þau erfitt með að nálgast annað fólk til að leita eftir hjálp eða til að fá þörfum sínum sinnt.  Þau eru sjálfu sér nóg á sinn ósveigjanlega hátt. Það að vera sjálfum sér nógur er venjulega gagnlegur og jafnvel mikils metinn eiginleiki en fólki sem alist hefur upp við alkóhólisma veldur þetta oft einangrun þegar fullorðinsárin færast yfir.”

Claudia Black segir að á fullorðinsárum reki börn alkóhólista sig t.d. á það að þau hafi ekki lært að treysta öðru fólki, þau eiga erfitt með að reiða sig á aðra og/eða að leyfa öðrum að reiða sig á þau.  Þau hafa komið sér upp brynju til þess að vernda sig gegn tilfinningalegum áföllum í umhverfi þar sem vonbrigði, ótti og vandræðalegar uppákomur eða reiðiköst eru nánast daglegt brauð. “Þegar fullorðinsaldri er náð hefur þetta fólk varið svo miklum tíma og orku í þessa varnarhætti að það á erfitt með að bera kennsl á tilfinningar sínar og veldur erfiðleikum í nánum samböndum.  Það er algengt að fullorðin börn alkóhólista eigi erfitt með að fylgja hlutum eftir og að þau telji sig aldrei skila nógu góðu verki. Þess vegna veitist þeim oft erfitt að njóta velgengni sinnar og það að álit annarra skiptir þau meira máli en það hvað þeim finnst sjálfum leiðir oft til fórnarlambsvitundar.”

Hún segir að þrátt fyrir upptalningar af þessu tagi séu þau áhrif sem alkóhólismi foreldra hafi á börn mismunandi frá einni fjölskyldu til annarrar og frá einu barni til annars. Claudia hefur í skrifum sínum útlistað það að í fjölskyldum alkóhólista ganga börn inn í mismunandi hlutverk sem hún skiptir í þrjá meginþætti; hlutverk þess sem tekur á sig mikla ábyrgð, þess sem leggur sig fram við að aðlaga sig breytilegum aðstæðum og þess sem fyrst og fremst lægir öldurnar og sefar umhverfið. Þeir sem alist hafi upp við alkóhólisma beri yfirleitt í fari sínu glögg merki um að hafa tileinkað sér eitt eða fleiri þessara hlutverka. “Hvaða hlutverk sem þau taka sér þá má í sérhverju finna í senn styrk og veikleika,” segir hún.

-Á hvern hátt verða börn fyrir neikvæðum áhrifum af alkóhólisma í fjölskyldu þar sem ekki er jafnframt um ofbeldi eða beina misnotkun að ræða?

“Það segir mikið um þá afneitun sem einkennir marga sem alist hafa upp við alkóhólisma eða í vanhæfum fjölskyldum að margir segja sem svo  að fyrst barni hafi ekki verið beitt líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi þá hljóti allt að vera í lagi. Það er í samræmi við það sem fjölskyldur alkóhólista telja sér svo oft trú um:  “Ástandið gæti verið verra en það er.”

Vissulega verður lífið enn flóknara hjá börnum þar sem misnotkun og ofbeldi bætist við alkóhólisma.  En barn á alkóhólísku heimili, þar sem ekki er um líkamlegt ofbeldi, er oft sýnd mikil grimmd með orðum og athöfnum eða þá með athafnaleysi.

Börn fá þau skilaboð að þau séu vitlaus og geti aldrei orðið nógu góð, sama hvað þau geri. Margir foreldrar verja ekki tíma með börnunum sínum og senda þar með þau skilaboð að börnin skipti ekki máli.  Hegðun fólks á heimilinu snýst svo mikið í kringum það að tryggja að alkóhólistinn hafi sitt svo að hann komist ekki í uppnám.  Það eru þess vegna ekki þarfir barnsins sem eru í öndvegi á heimilinu heldur þarfir hinna fullorðnu.

Börn fá ekki andlega og tilfinningalega aðhlynningu í því stöðuga umhverfi sem þau þurfa á að halda.  Oft alast þau upp með foreldrum sem er tamt að grípa til refsinga eða fordæminga, gera óraunhæfar eða ósveigjanlegar kröfur til lífsins eða annars fólks eða eiga við þunglyndi eða aðra geðræna kvilla að stríða.

Stundum er vandamálið ekki það sem er gert heldur það sem ekki er gert. Foreldrar, sem eru ekki ofsafengnir í skapi eða ofbeldisfullir en sofna drukknir fyrir framan sjónvarpstækið á kvöldin, eiga í raun og veru ekki í neinum sambandi við börnin sín.  Þá alast börnin í raun upp í tómarúmi, án fullorðinna fyrirmynda, sem veitt geta andlega leiðsögn, kennt börnunum að takast á við vandamál og fóta sig í lífinu.

Alkóhólistar verða oft fyrir persónuleikabreytingum og börn þeirra búa af þeim sökum í óstöðugu umhverfi þar sem þau vita ekki hvort það sem sagt var í morgun verður ennþá haft fyrir satt í kvöld. Börnin vita ekki hvort þeim mætir sama viðmótið hjá foreldrum sínum í dag og í gær og verða þess vegna stöðugt á varðbergi til þess að reyna að geta sér til um hvaða aðstæður muni mæta þeim heima til að draga úr hættunni á því að tilfinningum þeirra verði misboðið.  “Það eru tilfinningalegu hremmingarnar sem eru þyngsti baggi þeirra sem alast upp við alkóhólisma,” segir Claudia.

Claudia Black segir að neikvæð áhrif séu ekki bundin við foreldrið sem drekkur.  “Maki alkóhólista, sem sjálfur á ekki við áfengisvandamál að stríða, hefur ekki síður áhrif á börnin en sá sem drekkur. Alkóhólistinn fær algjöran forgang hjá makanum annaðhvort vegna þess sem hann gerir eða vegna þess sem hann vanrækir. Þessi aðili vanrækir því einnig börnin, a.m.k. tilfinningalega.”

-Maki alkóhólistans getur þá ekki komið í veg fyrir að börnin verði fyrir skaða með því að bæta upp fyrir það ástríki sem þau fara e.t.v. á mis við hjá því foreldrinu sem er virkur alkóhólisti ?

“Ég held að þegar annað foreldrið er alkóhólisti muni það foreldrið sem er stöðugt er í rásinni engu að síður þurfa að einbeita sér svo að því að bæta upp fyrir vanrækslu alkóhólistans að það komi niður á getu þess til að sýna börnum sínum fullkomið ástríki.  Þessir foreldrar þurfa oft að leggja á sig langan vinnudag, eða tvöfalda vinnu innan og utan heimilis og eru oft þjakaðir af reiði eða þunglyndi.  Makarnir gera sér oft ekki grein fyrir því hvers vegna hlutirnir eru eins og þeir eru.  Fjölmargt fólk býr við alkóhólisma án þess að gera sér grein fyrir því að vandamálin eiga rætur sínar að rekja til drykkjunar. Í þannig samböndum er þeim aðilanum sem ekki drekkur oft kennt um og látinn bera ábyrgð á þeim vandamálum sem alkóhólistinn telur að valdi því að hann þurfi að fá sér að drekka.  Sá allsgáði trúir því oft að hann eða börnin – sem fá skammir – beri sök á því að alkóhólistinn komst í upppnám og fór að drekka.  Við slíkar aðstæður glatar fólk hæfileikanum til þess að vera foreldrar sem börnin þarfnast.”

-Eiga þessi vandamál og þessi samskiptamynstur sem þú ert að lýsa eingöngu við fjölskyldur alkóhólista ?

“Það sem við höfum lært af því að kynna okkur samskiptamynstur fjölskyldna alkóhólista teljum við nú að eigi almennt við um fjölskyldur þar sem samskiptin eru óstöðug.  Það sem við höfum lært um fjölskyldumál alkóhólista hefur nýst vel varðandi málefni annarra fjölskyldna. Margt er t.d. svipað í fjölskyldum þar sem er ofbeldishneigð eða misnotkun án þess að alkóhólisma sé til að dreifa.

Í Bandaríkjunum í dag eru samskipti og vandamál innan fjölskyldna mikið í umræðunni. Þá er að miklu leyti byggt á því sem við höfum lært af vinnu með fjölskyldur alkóhólista. Það er hins vegar alveg ljóst að helsta orsök vanhæfni í samskiptum(disfunction) innan fjölskyldna í Bandaríkjunum er alkóhólismi og ánetjun lyfja eða fíkniefna. Mér býður í grun að raunin sé svipuð á Íslandi.

-Hvað mælir þú með að fólk sem telur sig bera merki uppruna í alkóhólískri fjölskyldu geri í sínum málum ?

“Í Bandaríkjunum starfa fjölmargir sjálfshjálparhópar þar sem fullorðin börn alkóhólista hittast, eitthvað svipað þekkist kannski á Íslandi.  Sumir hópar af þessu tagi eru í tengslum við meðferðaraðila en aðrir ekki.  Það hefur sýnt sig að það skiptir miklu fyrir börn alkóhólista að fá staðfestingu á reynslu sinni með því að hitta fólk sem alist hefur upp við svipaðar kringumstæður. Vitsmunalega gera börn alkóhólista sér oft grein fyrir því að þau eru ekki ein um að standa í þessum erfiðu sporum. Hinsvegar er tilfinningalega einangrunin oft algjör.  Það að heyra annað fólk ræða reynslu sína og komast að því að það á svipaða upplifun að baki er þess vegna mikilvæg staðfesting og græðandi reynsla, sem vinnur gegn einsemd og tilfinningalegri einangrun.

 Á bataferlinum tala ég um að fólk þurfi að taka fjögur skref. Fyrst að líta aftur í tímann og ræða um reynslu sína í uppvextinum.  Það er ekki gert í því skyni að finna sökudólga eða einhvern til að kenna um heldur er það gert til að brjótast út úr afneituninni og gangast um leið við sársaukanum.  Þannig getur maður séð fortíðina í réttu ljósi.

 Næsta skref er að meta hvaða áhrif fortíðin hefur á mann í dag, á hvern hátt hún er styrkjandi og á hvern hátt veikleiki.  Þriðja skrefið felst í því að ganga á hólm við þær hugmyndir um lífið og samskipti við fólk sem maður hefur tileinkað sér í uppvextinum og gera sér grein fyrir því hvernig þær hugmyndir gagnast manni eða koma í veg fyrir að maður fái lifað á þann hátt sem maður vill.

Fjórða skrefið er svo að læra ýmsa hluti sem maður hefur aldrei lært.  Sumir þurfa t.d. að læra að þekkja tilfinningar sínar og þarfir.

Fullorðið fólk á ekki að neita að horfast í augu við reynslu sína sem staðreynd. Það er hægt að gangast við því og á sama tíma segja að ef foreldrar manns hefðu vitað eða getað betur þá hefðu þeir gert það. Ef menn gera hins vegar ekki annað en að tala um fortíð sína getur verið að úr þessu verði bara ásökun. Það er nauðsynlegt að syrgja og gangast við því hve ógnvekjandi aðstæður voru. Þrátt fyrir að fólk reiðist því að hafa gengið í gegnum slíka reynslu snýst þetta ekki um að álasa öðrum heldur syrgja eigin reynslu.

Á þrítugs-, fertugs,- fimmtugs- eða sextugsaldri getur fólk ennþá tileinkað sér hæfni sem það lærði ekki í uppvextinum.”

 Claudia Black er bandarískur félagsráðgjafi og doktor í sálarfræði sem var meðal þeirra frumkvöðla sem fyrir u.þ.b. hálfum áratug kvöddu sér hljóðs og sýndu fram á þau samskiptamynstur sem eru ríkjandi í fjölskyldum alkóhólista og áhrif slíks umhverfis í æsku á mótun einstaklinga.  Hún hefur skrifað 7 bækur og gert 15 kviknmyndir og sjónvarpsþætti um málefni sem tengjast vanhæfum fjölskyldum, einkum fjölskyldum alkóhólista og vímuefnaneytenda. Hún er tíður gestur í sjónvarpsþáttum vestanhafs og situr í stjórn stofnana og félagasamtaka sem láta fjölskyldumeðferð, einkum málefni fjölskyldna sem eiga við fíkniefnavanda að stríða, til sín taka.