Af hverju ofbeldissamband?

Flestir sem eiga að baki ofbeldissamband held ég að óski þess heitast að lenda aldrei í slíku aftur. Næst ætlar karlmaðurinn að finna skilningsríka konu og konuna dreymir um “mjúkan” karlmann. En margt fer öðru vísi en ætlað er. Fyrr en varir veldur nýja konan karlmanninum ómældum vonbrigðum, en sú fyrrverandi kemst að því að þessir “mjúku” höfða ekkert til hennar. Henni finnst þeir litlausir og óspennandi og áður en hún veit af er hún komin með gömlu kunnuglegu týpuna upp á arminn og sagan endurtekur sig.

Um slík sambönd hefur margt verið skrifað, frægust er líklega metsölubókin “ Konur sem elska of mikið“. Fyrir unnendur svart/hvítra mynda af veruleikanum hljómar það eflaust vel að í ofbeldissamböndum séu karlmennirnir vondir en konurnar of góðar. Þegar við hins vegar skoðum myndina í lit kemur í ljós að veruleikinn er töluvert flóknari. Hvers vegna laðast sumar konur að karlmönnum sem misbjóða þeim á alla lund, þrátt fyrir einlæga þrá eftir hinu gagnstæða, og hvers vegna eru sumir karlmenn fastir í mynstri kúgunar og ofbeldis, þrátt fyrir að þeir líði fyrir eigin eyðileggingu? Ég þarf vart að taka fram að í svo stuttri grein er einungis hægt að bregða upp nokkrum litbrigðum af ofbeldissamböndum. Fjölbreytilegt litróf þeirra myndi fylla Morgunblaðið í margar vikur.

Goðsögn um sterka karlmenn

Ofbeldissamband byggist á trú beggja á að karlmaðurinn sé konunni fremri og mikilvægari. Skynsemin kann að segja þeim að bæði eigi jafnan rétt, en ómeðvitað finnst báðum það óhugsandi. Ómeðvitað ganga þau bæði út frá því að karlmaðurinn  sé sterkur og hafinn yfir þörf fyrir konuna og vegna þarfa sinna sé konan veikgeðja og honum síðri. Í samskiptum við konuna leitar karlmaðurinn stöðugt staðfestingar á styrk sínum sem honum finnst vaxa í öfugu hlutfalli við styrk konunnar. Með þetta í huga mætti ætla að ef karlmaðurinn hefði konuna algjörlega á sínu valdi og hún færi að öllum óskum hans væri ofbeldi úr sögunni. Þetta er jú  réttlæting margra ofbeldismanna; að þeir berji konurnar eingöngu vegna þess að þær séu svo erfiðar. En þar kemst ofbeldismaðurinn í mótsögn við sjálfan sig. Honum finns skilyrðislaust þægð og undirgefni ekki eftirsóknarverð – til þess að trúa á yfirburði sína þarf hann að finna fyrir þeim. Þess vegna sækist hann eftir að finna fyrir mótstöðu og óhlýðni en þó innan þeirra marka sem hann getur sætt sig við. Hann vill að valdi hans sé ögrað til þess að hann geti brotið óhlýðnina á bak aftur.

Takmark hans er því ekki skilyrðislaus undirgefni, heldur hæfileg mótstaða sem hann getur sigrast á og þannig fundið fyrir yfirburðum sínum. Ef konan hlýðir öllum óskum karlmannsins og sýnir engan sjálfstæðan vilja glatar hún gildi sínu í hans augum. Þá er ekkert líf í sambandi þeirra. Eina úrræði karlmannsins er þá að skapa mótstöðu með því að auka kröfurnar til hennar í þeirri von að hún muni einhvern tíma streitast á móti. Þetta ferli leiðir þau í algerar ógöngur því stöðugt er gengið lengra og lengra. Í alvarlegustu tilvikum getur lífi konunnar verið stefnt í hættu, en einnig getur kúgun karlmannsins verið svo algjör að konan hafi ekki neinn sjálfstæðan vilja eftir. Í þannig ásigkomulagi er hún karlmanninum einskis virði. Það liggur í augum uppi að sjálfsánægja karlmanns sem þarf á svívirtri konu að halda til þess að geta fundið til eigin yfirburða ristir ekki djúpt. En barsmíðar og lítisvirðing þjóna enn öðrum tilgangi. Með því að brjóta niður sjálfsvirðingu konunnar dregur karlmaðurinn úr líkum á því að konan yfirgefi hann.

Best falda leyndarmál ofbeldismannsins er vanmáttartilfinning hans.

Niðurlægð kona gerir sér ekki vonir um að geta lifað sjálfstæðu lífi og hún væntir þess ekki að sér sé sýnd virðing. Á bak við kúgun karlmannsins býr geysileg þörf hans fyrir konuna, þörf sem hann afneitar kyrfilega. Á yfirborðinu er karlmaðurinn sjálfsöruggur og ánægður með sig. Hann virðist algjört hörkutól, því að hann fyrirlítur þarfir, veikleika og tilfinningar konunnar.En þegar grannt er skoðað kemur í ljós að þetta yfirborð er tilbúningur einn. Best falda leyndarmál ofbeldismanns, fyrir honum sjálfum jafnt sem öðrum, er vanmáttartilfinning hans og áköf þörf fyrir ummönnun sem brýst til dæmis fram á yfirborðið þegar hann upplifi sjálfstæði eða höfnun konunnar. Barsmíðar vegna afbrýðisemi standa í beinu samhengi við erfileika ofbeldismanns  við að horfast í augu við þörf hans fyrir konuna. Hann getur ekki afborið að finna fyrir smæð sinni og óöryggi. Með hnefann á lofti leitast hann við að útrýma eigin sársauka og viðhalda sjálfsblekkingu um “karlmennsku” sína.

Goðsögn um veikar konur

Á tímum jafnréttisumræðu finnst mörgum ótrúlegt að konum finnist karlmenn vera þeim fremri og mikilvægari. Engu að síður er það upplifun margra kvenna. Þó að skynsemin segi þeim að þær eigi jafnan rétt og karlarnir sem þær búa með, hafa þær undir niðri allt aðra afstöðu til sjálfra sín. Þær hafa verið aldar upp við það viðhorf að aðrir skipti meira máli, þær séu misheppnaðar, hafi lítið til brunns að bera og eigi fyrst og fremst að gera öðrum til hæfis. Kona með slíkan bakgrunn er eins og sniðin fyrir kúgara. Hún hefur álika mikið álit á sjálfri sér og karlmaðurinn sem kúgar hana. Hún er viss um að það sé eitthvað að henni, þó að hún viti ekki nákvæmlega hvað það er, og þess vegna lýtur hún stjórn karlmannsins. Það er of vægt til orða tekið að segja að það sé vegna þess að hún kunni hlutverkið, heldur snertir samband hennar við ofbeldismanninn kjarnann í sjálfsvitund hennar. Hún veit ekki hver hún er nema í kúgandi samskiptum. En er konan eins hjálparvana og hún virðist vera?

Rétt eins og karlmaðurinn geymir leyndarmál um eigin þarfir og ósjálfstæði á bak við grímu sjálfsöryggis, á konan sitt leyndarmál. Hennar leyndarmál er að hún býr yfir mun meiri styrk og sjálfstæði en hún skynjar eða sýnir.Hún heldur í þá blekkingu að karlmaðurinn sé sjálfstæður og sterkur, því hún óttast að ef hún fyndi fyrir smæð hans myndi hann glata gildi sínu í hennar augum og valda henni óbærilegu óöryggi. Gagnstætt karlmamminum, sem getur ekki afborið þörf sína fyrir konuna, getur konan ekki horfst í augu við að hún þarfnist ekki karlmanns sem kúgar hana. Hún trúir ekki á eigin styrk vegna þess að hún hefur lært að hegða sér eins og hún sé veikgeðja og ósjálfstæð. Það hljómar kaldhæðnislega, en helsta von konunnar liggur í mótstöðunni sem karlmaðurinn krefst stöðugt af henni. Reiðin getur gefið henni styrk til þess að losa sig undan ofbeldinu, en án hispurslausrar sjálfskoðunar er hins vegar hætta á að hún losi sig úr einu ofbeldissambandi til þess eins að fara í það næsta.

Viðurkenning jafninga

Kjarni ofbeldissambanda er vanmáttur viðleitni til að mynda náin tengsl. Af því að karlmaðurinn afneitar og fyrirlítur þörf sína fyrir tengsl fullnægir hann henni á dulbúinn hátt með því að undiroka konuna. Hann reynir að tryggja sér hollustu hennar með því að svipta hana frelsi og gerir það gjarnan á svo ofsafenginn hátt að engin grunar hversu óöruggur og hræddur hann er í raun. Konan leitar aftur á móti tengsla við karlmanninn með því að skipa sér skör lægra. Hún gerir ekki ráð fyrir að geta verið til í augum hans nema að hún lagi sig algjörlega að vilja hans. Í sambandi jafninga þrífst hvorki kúgun né undirgefni. Það byggist á gagnkvæmri viðurkenningu á að bæði séu sérstök og sjálfstæð, en þau þurfi engu að síður hvort á öðru að halda. Ofbeldissamband er óravegur frá þessari fyrirmynd. Til þess að nálgast hana þurfa bæði að líta í eigin barm, en það er grundvallaratriði að karlmaðurinn þroski með sér getu og hæfileika til að bera sína eigin veikleika og erfiðu tilfinningar í stað þess að reyna að berja þær úr konunni.

Grein úr Mbl.20/9´95 eftir Sæunni Kjartansdóttur hjúkrunarfræðing og sálgreini.